Το Ελαιοχώρι Μεσσηνίας, βρίσκεται ανατολικά από την Καλαμάτα, στις πλαγιές του δυτικού Ταΰγετου, στο όρος Καλάθι. Βρίσκεται σε υψόμετρο 520 μέτρα και από το χωριό φαίνεται ολόκληρος ο Μεσσηνιακός κόλπος, μέχρι το Πεταλίδι και την Κορώνη, για αυτό και ονομάζετε το «μπαλκόνι της Καλαμάτας».[1] Η παλαιότερη ονομασία του χωριού ήταν Γιάνιτσα ή Γιάννιτσα, μέχρι το 1957.[2]
Η ευρύτερη περιοχή γύρω από το Ελαιοχώρι ονομαζόταν στην αρχαιότητα Δενθελιάτις.
Αρχαίαι Καλάμαι - Γιάννιτσα - Ελαιοχώρι και Περιβολάκια
Στην περιοχή υπάρχει κατοίκηση από την Προϊστορική εποχή αφού στον οικισμό Περιβολάκια, 500μ. μόλις στα Β του Ελαιοχωρίου, υπάρχουν υπολείμματα Προϊστορικoύ οικισμού.
Στην Αρχαϊκή/ Πρώϊμη Κλασσική περίοδο πιθανότατα ιδρύθηκαν οι Αρχαίαι Καλάμαι. Η ακρόπολη της πόλης βρισκόταν στον οχυρό λόφου του Αγίου Ταξιάρχη στο Ελαιοχώρι, όπου υπάρχουν σημαντικά υπολείμματα αρχαίων οχυρώσεων.
Η πόλη συνέχισε να υπάρχει στα Ελληνιστικά/ Ρωμαϊκά χρόνια, και αναφέρετε από τον Παυσανία.[3]
Οι Καλάμες θεωρούνταν στον -3ο αιώνα οχυρή θέση: Ο Πολύβιος αναφέρει πως στα -217 ο σπαρτιατικός στρατός μόνο με προδοσία κατάφερε να την καταλάβει.[4]
Η ταύτιση της θέσης με τις αρχαίες Καλάμες οφείλεται σε επιγραφές που βρέθηκαν στον γειτονικό οικισμό Περιβολάκια. Επίσης στα Περιβολάκια, 500μ. Δ/ΒΔ από την πηγή Μάτι έχουν εντοπιστεί αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη αλλά και κεραμικά αποτμήματα στην θέση "Μάραμαρα".[5]
Η αρχαία τοπωνυμία Καλάμαι προϋποθέτει την ύπαρξη στην περιοχή και υγρού εδάφους, όπου ευδοκιμούν καλαμιώνες. Αυτό υπάρχει στην Γιάνιτσα λίγο χαμηλότερα από το λόφο της αρχαίας ακρόπολης, στην συνοικία που έχει το όνομα Περιβολάκια, όπου τα σπίτια είναι αραιά χτισμένα και απλώνονται σε έκταση μεγαλύτερη του πάνω χωριού. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως από τα Περιβολάκια είχε πάρει ο αρχαίος συνοικισμός το όνομα Καλάμαι καθώς και το νεότερο σλαβικό όνομα Γιάνιτσα που δίνεται σε υγρούς τόπους.[6]
Ο Προϊστορικός οικισμός
Στην Δ πλευρά του οικισμού Περιβολάκια, εντοπίζεται η κορυφή Σόλα, όπου υπήρχε οικισμός της Προϊστορικής εποχής. Την θέση εντόπισαν οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι McDonald και Simpson την δεκαετία '60. Τα υπολείμματα της θέσης καλύπτου μια έκταση περίπου 8 στρεμμάτων ενώ τα κεραμικά αποτμήματα χρονολογούνται στην Υστεροελλαδική ΙΙΙ περίοδο. Οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι αναφέρουν σχετικά:[7] "The hill is much eroded and the sherds are rough and worn. Fragments of kylikes, including one long-stemmed piece, prove habitation in LH III. "Oat-meal" and "Margeli" coarse wares also occur."
Η σημαντική πηγή "Μάτι" βρίσκεται 400μ. στα ΝΑ.
Αυτός ήταν ένας σχετικά μικρός οικισμός, με εύφορα άνδηρα και με υπέροχη θέα προς τον μεσσηνιακό κόλπο και τη περιοχή της Καλαμάτας.
Η επιγραφική ταύτιση[8]
Η κώμη Καλάμαι είναι από τις λίγες αρχαίες θέσεις που μπορούν να ταυτιστούν με βάση επιγραφικά ευρήματα. Τον περασμένο αιώνα βρέθηκε σε περιβόλι κοντά στην εκκλησία του Αγίου Βασιλείου της περιοχής της Γιάνιτσας (Ελαιοχωρίου) ένα τετράγωνο βάθρο με καλά διατηρούμενη επιγραφή ( IG V,1, 1369), στην οποία αναφέρεται πως η πόλη των λακεδαιμόνων είχε τιμήσει με γλυπτική εικόνα (στημένη άλλοτε σε βάθρο) έναν σπαρτιάτη που είχε ζήσει ή ήταν κάποτε εγκατεστημένος στην κώμη Καλάμαι. Αναφέρεται ακόμα πως τα έξοδα για το τιμητικό έργο τα είχε επωμιστεί η οικογένεια του ίδιου του τιμώμενου:
ἡ πό<λι>ς ἡ Λακ<εδ>αιμο-/ νίων Ἰο[ύ]νιον Χαριτέλο[υς]/ Λακεδαιμόνιον ἐν Καλ[ά]-/
μαις κατοική[σ]αντα τῆς/ περὶ τοὺς γονεῖς ε̣ὐσεβ<ε>ί-/ ας καὶ σωφροσύνης κα̣ὶ πα[ι]- /
δείας χάριν, προσδεξαμ[έ]ν̣<ω>ν/ τὸ ἀνάλωμα Χαριτέλους τ̣οῦ Λ̣[α]-/ δί[κ]ου καὶ Τιμάδος τῆς Ἰουνί- / ου τῶν γονέων αὐτοῦ καὶ Χαρι-/ τέλους τοῦ Χαριτέλους τ̣οῦ/ ἀδελφοῦ αὐτοῦ.
Μαζί με αυτή βρέθηκε και η επιγραφή IG V, 1, 1370, Ρωμαϊκών χρόνων, όπου οι Καλάμες αναφέρονται στο στίχο 28:
ἐς Καλ̣ά̣[μας ․․․․․․]
Η Έρευνα[8]
Αμφιβολίες, άν στη Γιάνιτσα πρέπει να αναγνωριστούν οι αρχαίες Καλάμες διατύπωσε πρώτος ο F. Pernice (1894) ο οποίος θεωρούσε προϊστορικά τα σωζόμενα κομμάτια τείχους της Γιάνιστας, που μοιάζουν με της Τίρυνθας, επειδή είναι χτισμένα με μεγάλες αδούλευτες πέτρες χωρίς συνδετική ύλη, και τα απέδωσε στις Φαρές. Στην Καλαμάτα έβλεπε μόνο μόνο λείψανα των χριστιανικών χρόνων. Έβρισκε ακόμα πως η απόσταση 80 σταδίων (14,5 χλμ) που παραδίδεται από τον Παυσανία για τις Φαρές από τη Θουρία συμφωνεί μάλλον με την απόσταση Θουρίας- Γιάνιτσας.
Τέλος στα νότια της Γιάνιτσας επισήμανε λείψανα αρχαίου αμαξιτού δρόμου, ο οποίος κατευθυνόταν προς την μεγάλη Λαγκάδα του Ταϋγέτου, δηλαδή προς την θέση που χρησιμοποιεί και ο σημερινός δημόσιος δρόμος Καλαμάτας- Σπάρτης και διατύπωσε την γνώμη πως αυτός ήταν ο δρόμος που κατά την παράδοση ακολούθησε ο Τηλέμαχος πηγαίνοντας από τις Φαρές στην Σπάρτη.
Ο Matias Natan Valmin υιοθετώντας την άποψη του Pernice, δέχτηκε και το "άλσος του Απόλλωνος με πηγήν ύδατος" που αναφέρει ο Παυσανίας κοντά στις Φαρές στην παρά την Γιάνιτσα εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, κοντά στην οποία έτρεχε νερό πηγής που κινούσε μύλο, δέχτηκε και το ιερό των Ασκληπιάδων Νικόμαχου και Γόργασου που αναφέρει ο Παυσανίας για τις Φαρές στο λόφο της Γιάννιτσας, όπου βρίσκεται το νεκροταφείο του χωριού και το εκκλησάκι του Αγίου Ταξιάρχη.
Αργότερα άρχισαν να πληθαίνουν από την μία οι ενδείξεις πως οι Φαρές ήταν στο κάστρο της Καλαμάτας και από την άλλη πως οι Καλάμες ήταν στην Γιάνιτσα. Ο Valmin δεν είχε αμφισβητήσει πως τα τείχη με την πολύ αρχαιότερη εμφάνιση θα μπορούσαν να ανήκουν στον -3ο αιώνα, πίστευε όμως πως οι ανασκαφές μπορούσαν να αποκαλύψουν εκεί Μυκηναϊκά κατάλοιπα. Οι αμφιβολίες, άν το τιμητικό μνημείο του Λακεδαίμονα Χαριτέλη είχε στηθεί στις Καλάμες, όπου αυτός κατοικούσε, άρχισαν να διαλύονται, όταν και από άλλες Μεσσηνιακές πόλεις έγιναν γνωστές τιμητικές διακρίσεις για πολίτες από ξένες πόλεις.
Η ακρόπολη αγ. Ταξιάρχη
Το Ελαιοχώρι είναι κτισμένο σε μια κορυφογραμμή ύψους 550μ. περίπου με κατεύθυνση Δ - Α. Στην Δ άκρη του χωριού υπάρχει ένας λόφος όπου βρίσκεται η εκκλησία του αγ. Ταξιάρχη. Ο λόφος του αγ. Ταξιάρχη είναι φυσικά οχυρός αφού απ΄όλες τις πλευρές υπάρχουν απόκρημνες πλαγιές. Η πρόσβαση στην ακρόπολη είναι δυνατή μόνο από την πλευρά του χωριού στα Α.
Η ακρόπολη έχει έκταση περίπου 15 στρέμματα, 150μ. Χ 100μ.
Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των οχυρώσεων της ακρόπολης είναι τα τμήματα των ισχυρών πολυγωνικών τειχών με μεγάλους δουλεμένους δόμους που σώζονται στην Β πλευρά της ακρόπολης.
Στα υπόλοιπα σημεία της ακρόπολης η κατασκευή των τειχών έχει γίνει με μικρότερους δόμους κατά το ψευδοϊσόδομο σύστημα.
Οι δύο αυτοί διαφορετικοί τρόποι δόμησης ίσως οφείλονται στην κατασκευή τους σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Πιθανόν τα πολυγωνικά τοίχοι να είναι των Αρχαϊκών/ Πρώιμων Κλασσικών χρόνων, ενώ αργότερα στους Ελληνιστικούς/Ρωμαϊκούς χρόνους να κατασκευάστηκαν τα ψευδοϊσόδομα τμήματα, ενώ κρατήθηκαν τμήματα των παλαιών τειχών που ήταν ισχυρά.
Ο Αμερικανός αρχαιολόγος R. Hope Simpson που επισκέφτηκε την ακρόπολη στην δεκαετία του '60, χρονολογεί τα πολυγωνικά τοίχοι στην Κλασσική περίοδο, ενώ αναφέρει την εύρεση κεραμικής της Κλασσικής περιόδου και θεμέλια οικιών στην Β πλαγιά. [9]
Σε πολλά τμήματα των τειχών παρατηρείται χρήση κονιάματος, γεγονός που δείχνει ότι η ακρόπολη χρησιμοποιήθηκε και στον Μεσαίωνα.
Στην σημερινή της κατάσταση η ακρόπολη σώζει πολλά τμήματα των τειχών της αλλά και πολλές κατασκευές εντός της ακρόπολης. Παντού στον αρχαιολογικό χώρο υπάρχουν κεραμικά αποτμήματα. Κάποια φαίνεται να είναι των Ρωμαϊκών χρόνων, ενώ πολλά των Μεσαιωνικών χρόνων.
Το Ιερό της Δήμιοβας
Στην Δήμιοβα, λίγο βορειότερα από το Ελαιοχώρι, βρέθηκαν μέσα σε σπήλαιο πήλινα λατρευτικά ειδώλια Πρώιμων Κλασικών χρόνων, -5ος αι., που προφανώς υπήρξαν αναθήματα σε κάποιο ιερό, πιθανόν της σπαρτιατικής Ορθίας.[10]
Η Αρχαία οδός
Ανατολικά από το Ελαιοχώρι έχουν εντοπιστεί τμήματα αρχαίας αμαξιτής οδού που οδηγούσε από την περιοχή αυτή και μέσω του Ταϋγέτου κατέληγε στην περιοχή του Μυστρά.[11] Ο Γ. Α. Πίκουλας αναφέρει χαρακτηριστικά:[12]
"Επικρατούσε η άποψη ότι οι ορεινοί δρόμοι ήταν μόνο γιά υποζύγια και είχαν τη μορφή καλοπατημένων μονοπατιών. Έχω όμως ήδη αποδείξει σε δημοσιεύσεις μου ότι οι αμαξήλατοι οδοί, δρόμοι δηλαδή γιά άμαξες, διέσχιζαν τα βουνά και χρησιμοποιούσαν για διάβαση και την αλπική ζώνη, πολύ πιο επάνω από τα έλατα, σε υψόμετρα μεγαλύτερα των 1500μ. Το καλύτερο παράδειγμα αποτελεί η οδός του Μαλεβού στο βόρειο Ταΰγετο, όπου ο αρχαίος δρόμος διέρχεται από υψόμετρο 1607μ. Ειδικά στον Ταΰγετο οι αμαξιτοί δρόμοι κάλυπταν ολόκληρη την πολύπτυχη επιφάνεια του βουνού και σε συνδυασμό με τα πολυπληθή μονοπάτια για τα υποζύγια δημιουργούσαν ένα πυκνότατο οδικό δίκτυο.
Στο χάρτη κυριαρχεί ο εγκάρσιος άξονας από τη Σπάρτη προς τη Μεσσηνία. Όλες οι ενδείξεις συνηγορούν ότι διερχόταν από Μυστρά, Παρόρι, Αναβρυτή (βορειότερα), Παξιμάδι (διάβαση στα 1730/ 40μ.) και κατέληγε στη Γιάνιτσα/ Ελαιοχώριον."
Μεσαιωνική εποχή, κάστρο Γιάννιτσας
Όπως αναφέραμε παραπάνω σε πολλά σημεία των τειχών της ακρόπολης του Αγ. Ταξιάρχη Ελαιοχωρίου, παρατηρείται η χρήση συνδετικού κονιάματος γεγονός που καταδεικνύει την χρήση της ακρόπολης στους Μεσαιωνικούς χρόνους.
Σε κάποια σημεία έχουν ανακατασκευαστεί ψευδοϊσόδομα τμήματα με χρήση κονιάματος, ενώ δίπλα υπάρχει τοίχος με μικρότερες πέτρες και κονίαμα. Σε άλλα σημεία έχουν διατηρηθεί οι αρχαίοι τοίχοι και απλά έχει γίνει εξωτερική επάλειψη με κονίαμα.
Αν και τα μεσαιωνικά τείχη περικλείουν μια περιοχή μικρότερη από την αρχαία ακρόπολη, εντούτοις έχουμε να κάνουμε με ισχυρό οχυρό/ κάστρο του μεσαίωνα.
Προς την κορυφή της ακρόπολης σώζονται τμήματα αψιδωτών κατασκευών με κονίαμα και κεράμους.
Επίσης υπάρχει αναφορά ότι επάνω στην ακρόπολη στη θέση “πύργος” ευρέθησαν υπόγειες δεξαμενές νερού.[13]
Στον Μεσαίωνα οι Καλάμες μετονομάζονται σε Γιάννιτσα και με το όνομα αυτό, Janizza, εμφανίζεται στους πίνακες Horf[14] ώς ένα από τα κάστρα που απέκτησαν οι Ενετοί το 1463. Λογικά το κάστρο της Γιάννιτσας προϋπήρχε στην Βυζαντινή εποχή. Εκτός από την τοπική παράδοση που αναφέρει ότι η Γιάννιτσα ήταν σημαντική πόλη στην Βυζαντινή εποχή, θα πρέπει να θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι οι Βυζαντινοί θα οχύρωναν την σημαντική αρχαία οδό που οδηγούσε από την Μεσσηνία στην περιοχή του Μυστρά.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι επίσημη αρχαιολογική έρευνα δεν έχει γίνει στην ακρόπολη του Ελαιοχωρίου, που θα μπορούσε να μας δώσει περισσότερες πληροφορίες.
Η Γιάννιτσα αναφέρεται και στις απογραφές της Β΄ Ενετοκρατίας[15] καταδεικνύοντας την συνεχή κατοίκηση της θέσης από την αρχαιότητα μέχρι την σύγχρονη εποχή.
[1] Ελαιοχώρι Καλαμάτας. wikipedia.org (online)
[2] eetaa.gr (online)(online)
[3] Παυσανίας Μεσσηνιακά IV. 31 - 3
[4] Πολύβιος 5, 92
[5] The seven cities offered by Agamemnon to Achilles, BSA 61 (1966) Σελ:119
[6] Ν. Παπαχατζή: Παυσανία, Μεσσηνιακά. Σελ:108
[7] Messenia III: McDonald, William A. and Richard Hope Simpson. ‘Further Explorations in Southwestern Peloponnese: 1964-1968’, American Journal of Archaeology. Vol. 73, No. 2 (Apr., 1969), pp. 123-177., '79C. Sola (Perivolakia)', pg. 160.
[8] Ν. Παπαχατζή: Παυσανία, Μεσσηνιακά. Σελ:105- 108
[9] R. Hope Simpson: "Identifying a Mycenaean State" . The Annual of the British School at Athens Vol. 52 (1957), pp. 231-259
[10] Socrates Koursoumis: Detecting the cult of a border sanctuary on the Messenian slopes of Mount Taygetos (online)
[11] The seven cities offered by Agamemnon to Achilles, BSA 61 (1966) Σελ:120-121
[12] Γ. Α. Πίκουλας: Η Δενθεαλιάτις και το οδικό της δίκτυο Πρακτικά Γ΄ Τοπικού Συνεδρίου Μεσσηνιακών Σπουδών, 1989. (online)
[13] Παναγιώτου Σ. Καπετανέα: "Ιστορία της Γιάννιτσας Από της Προϊστορικής εποχής μέχρι της επαναστάσεως του 1821 στο πλαίσιο της ιστορίας όλης της Μεσσηνίας": "Την εποχή εκείνη (δωδέκατο προς δέκατο τρίτο μ. Χ. αιώνα|) η περιοχή της Γιάννιτσας αναπτύσσεται και ευημερεί. Το χωριό αριθμεί περισσότερους από δύο χιλιάδες κατοίκους και είναι και έδρα Μητροπόλεως. Τότε κτίσθηκε το Βυζαντινό και μεσαιωνικό κάστρο της Γιάννιτσας, του οποίου το τείχος και οι πύλες του (καμάρες) σώζονται μέχρι σήμερα παραπλεύρως του αρχαίου (πελασγικού) τείχους, φανερώνοντας έτσι τη συνεχή κατοίκηση και οχύρωση της ακρόπολης της Γιάννιτσας. Επάνω στην ακρόπολης της Γιάννιτσας στη θέση “πύργος” ευρέθησαν υπόγειες δεξαμενές νερού, άριστης κατασκευής, γεγονός που φανερώνει ότι το χωριό διέθετε την εποχή εκείνη δίκτυο ύδρευσης. Προφανώς το νερό μεταφέρετο εκεί δια φυσικής ροής από πηγή ή πηγές που υπάρχουν στον απέναντι λόφο “καμάρια”, γιατί κατά καιρούς έχουν βρεθεί σε διάφορα σημεία του χωριού και γενικότερα της περιοχής πήλινοι αγωγοί (κεραμύδια) μεταφοράς νερού."
[14] Οι Πίνακες Hopf όπως αναρτιούνται στον ιστότοπο "Καστρολόγος" (online)
[15] Ειρήνη Δ. Βρεττού: Ο θεσμός της προσωπικής και οικονομικής αγγαρείας (angarie personali e reali) στις κτήσεις των Βενετών στον ελληνόφωνο χώρο. Η περίπτωση της Πελοποννήσου κατά τη Β΄ Βενετοκρατία (1685-1715). Σελ: 249
