Το Κογχύλι είναι χωριό του Δήμου Μεσσήνης, ανήκει στην Περιφερειακή Ενότητα Μεσσηνίας και έχει 29 κατοίκους, σύμφωνα με την Απογραφή του 2011. Aνήκει στην Κοινότητα Ζερμπισίων και υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Ιθώμης, με έδρα τη Βαλύρα. Βρίσκεται σε υψόμετρο 357 μέτρων κοντά στο χωριό Ζερμπίσια και απέχει 39 χιλιόμετρα από την Καλαμάτα. Μέχρι το 1956 ονομαζόταν Λακακούκια.
Πάνω από το χωριό υπάρχει προϊστορική ακρόπολη μέσα στην οποία είναι κτισμένος ένας μεσαιωνικός πύργος, το λεγόμενο "Καστράκι".[1]
Το βουνό του Κογχυλίου
Ακριβώς πάνω από το χωριό του Κογχυλίου, στα Δ, υψώνεται το απότομο και απόκρημνο ομώνυμο βουνό που φτάνει σε ύψος τα 580μ. περίπου. Η Α πλευρά του βουνού είναι βραχώδες και υψώνεται σχεδόν κάθετα από το χωριό. Οι Β και Ν πλευρές είναι επίσης απόκρημνες, καθιστώντας το βουνό του Κογχυλίου μια φυσική και επιβλητική οχυρή θέση. Πιό ομαλή είναι η Δ πλευρά του βουνού, όπου παρατηρούνται αναβαθμοί.
Ένας χωματόδρομος, που ξεκινάει από την εκκλησία του χωριού, ανεβαίνει από την Β πλευρά του βουνού και φτάνει στην πιό ομαλή Δ πλευρά. Από εκεί η απόσταση μέχρι το πλάτωμα κορυφής είναι 150- 200μ. Το ομαλό πλάτωμα κορυφής, οβάλ περίπου σχήματος, έχει διαστάσεις 150Χ 70μ. περίπου.
Η απόσταση από τον χωματόδρομο μέχρι το πλάτωμα κορυφής δεν είναι μεγάλη, ούτε η κλίση της πλαγιάς είναι ιδιαίτερη, ωστόσο η ανάβαση είναι εξαιρετικά δύσκολη. Η πλαγιά παλαιότερα είχε καεί και ο συνδυασμός των καμένων με την έντονη και πυκνή νεότερη βλάστηση έχει δημιουργήσει ένα σχεδόν απροσπέλαστο τείχος. Η κατάσταση είναι παρόμοια και στο πλάτωμα κορυφής όπου υπάρχει έντονη βλάστηση. Έτσι εκτός από την πρόσβαση και η εξερεύνηση της αρχαιολογικής θέσης είναι αρκετά δύσκολη.
Η Προϊστορική θέση
Στο βουνό του Κογχυλίου εντοπίζεται σημαντική Προϊστορική θέση, την οποία εντόπισαν και περιέγραψαν οι Αμερικανού αρχαιολόγοι William A. McDonald και Richard Hope Simpson την δεκαετία του '60.[2]
Στο οβάλ πλάτωμα κορυφής του βουνού διαστάσεων 150Χ 70μ εντοπίζεται η ακρόπολη, η οποία είναι φυσικά οχυρή από Α, Β και Ν, ενώ τείχος οχυρώνει την πιο εύκολα προσβάσιμη Δ πλευρά. Εντός της ακρόπολης υπάρχουν υπολείμματα πολλών κατασκευών και τειχών καθώς και αρκετά κεραμικά αποτμήματα. Στο νοτιοδυτικό άκρο του εξωτερικού περιβόλου υπάρχουν ίχνη μεγάλου κτιρίου, πιθανότατα της προϊστορικής εποχής.
Στην ΒΔ πλευρά της ακροπόλεως υπάρχει πύργος- παρατηρητήριο διαστάσεων 8,5Χ 6μ. που φαίνεται να είναι κατασκευασμένος στην εποχή της Φραγκοκρατίας. Τα τείχη του πύργου είναι κατασκευασμένα από πέτρα και συνδετικό κονίαμα και έχουν πάχος 2 μέτρων ενώ σώζονται σε ύψος 2,5 μέτρων.
Το Κογχύλι βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο στην Α άκρη των Κοντοβουνίων. Αμέσως ανατολικά από το Κογχύλι, ανάμεσα από το ορεινό σύμπλεγμα Ιθώμης- Εύας στα ΝΑ και των υψηλότερων βουνών στα ΒΑ, εύφορες πεδινές εκτάσεις κατηφορίζουν προς την μεγάλη ΒΑ πεδιάδα της Μεσσηνίας, το Στενυκλατικό πεδίο. Η οχύρωση του Κογχυλίου έχει εκπληκτική θέα προς τα Α ελέγχοντας ολόκληρη την ΒΑ πεδιάδα και την κίνηση σε αυτήν, καθώς και τις εισόδους στην πεδιάδα από την Αρκαδία και την Λακωνία. Επίσης προστατεύει την είσοδο από την περιοχή αυτή προς το εσωτερικό των Κοντοβουνίων. Λόγω της στρατηγικής του θέσης το βουνό του Κογχυλίου ήταν οχυρωμένο στους Προϊστορικούς και Μεσαιωνικούς χρόνους.
Στο οβάλ πλάτωμα κορυφής του βουνού διαστάσεων 150Χ 70μ εντοπίζεται η ακρόπολη, η οποία είναι φυσικά οχυρή από Α, Β και Ν, ενώ τείχος οχυρώνει την πιο εύκολα προσβάσιμη Δ πλευρά. Εντός της ακρόπολης υπάρχουν υπολείμματα πολλών κατασκευών και τειχών καθώς και αρκετά κεραμικά αποτμήματα. Στο νοτιοδυτικό άκρο του εξωτερικού περιβόλου υπάρχουν ίχνη μεγάλου κτιρίου, πιθανότατα της προϊστορικής εποχής.
Στην ΒΔ πλευρά της ακροπόλεως υπάρχει πύργος- παρατηρητήριο διαστάσεων 8,5Χ 6μ. που φαίνεται να είναι κατασκευασμένος στην εποχή της Φραγκοκρατίας. Τα τείχη του πύργου είναι κατασκευασμένα από πέτρα και συνδετικό κονίαμα και έχουν πάχος 2 μέτρων ενώ σώζονται σε ύψος 2,5 μέτρων.
Περίπου 50μ. πιο κάτω από την ακρόπολη, στην Δ πλαγιά, υπάρχει ένας δεύτερος εξωτερικός ισχυρός τοίχος που φαίνεται να της Προϊστορικής εποχής και ίδιας κατασκευής με τα τείχη της ακρόπολης.
Έτσι εκτός από την οχυρωμένη ακρόπολη, έκτασης περίπου 8 στρεμμάτων, υπάρχει ένα δεύτερο οχυρωμένο τμήμα της Προϊστορικής θέσης που καλύπτει την πιό ομαλή Δ πλευρά, έκτασης περίπου 12 στρεμμάτων.
Εντός της οχυρωμένης έκτασης στην Δ πλευρά εντοπίζονται αρκετά άνδηρα, τα οποία είναι καλής και ισχυρής κατασκευής και σε αρκετά σημεία αρκετά πλατιά. Λογικά στα άνδηρα αυτά θα πρέπει να υπήρχαν οι οικίες της Προϊστορικής θέσης.
Εκτός της άμεσης περιοχής γύρω από το μεσαιωνικό πύργο, όλα τα κεραμεικά αποτμήματα που περισυλλέχθηκαν στην ακρόπολη είναι προϊστορικά. Χαρακτηριστικά βρέθηκαν τμήματα κύλικος και αρκετών κρατήρων που χρονολογούνται στην ΥΕ ΙΙΙ εποχή, -1400/ -1100. Βρέθηκαν ακόμα πάρα πολλά όστρακα καθημερινής χρήσης καθώς και τμήματα πίθων. Κάποια όστρακα είναι της Μεσοελλαδικής εποχής ή μεσοελλαδικής παραδόσεως.
Σχετικά με την κεραμική οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι αναφέρουν: "Except in the immediate vicinity of the later watch-tower, all of the potsherds we observed on the hill are prehistoric. They are most numerous within the oval enclosure, although some occur sporadically further down the w slope (perhaps due to wash). Distinctive pieces include the base of a long stemmed LHIII kylix of well-refined buff fabric and several handles of LH kraters of good fabric with pinkish core and buff surface. Coarse wares are represented by jar handles of "Margeli" type and by pithos fragments of the distinctive "oatmeal" ware with gray core, orange surface, and containing large flakes of white or gray limestone and brown chert. Part of the strap handle from an open bowl shows that the site was inhabited in MH or that the MH tradition persisted later."
Έτσι εκτός από την οχυρωμένη ακρόπολη, έκτασης περίπου 8 στρεμμάτων, υπάρχει ένα δεύτερο οχυρωμένο τμήμα της Προϊστορικής θέσης που καλύπτει την πιό ομαλή Δ πλευρά, έκτασης περίπου 12 στρεμμάτων.
Εντός της οχυρωμένης έκτασης στην Δ πλευρά εντοπίζονται αρκετά άνδηρα, τα οποία είναι καλής και ισχυρής κατασκευής και σε αρκετά σημεία αρκετά πλατιά. Λογικά στα άνδηρα αυτά θα πρέπει να υπήρχαν οι οικίες της Προϊστορικής θέσης.
Εκτός της άμεσης περιοχής γύρω από το μεσαιωνικό πύργο, όλα τα κεραμεικά αποτμήματα που περισυλλέχθηκαν στην ακρόπολη είναι προϊστορικά. Χαρακτηριστικά βρέθηκαν τμήματα κύλικος και αρκετών κρατήρων που χρονολογούνται στην ΥΕ ΙΙΙ εποχή, -1400/ -1100. Βρέθηκαν ακόμα πάρα πολλά όστρακα καθημερινής χρήσης καθώς και τμήματα πίθων. Κάποια όστρακα είναι της Μεσοελλαδικής εποχής ή μεσοελλαδικής παραδόσεως.
Σχετικά με την κεραμική οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι αναφέρουν: "Except in the immediate vicinity of the later watch-tower, all of the potsherds we observed on the hill are prehistoric. They are most numerous within the oval enclosure, although some occur sporadically further down the w slope (perhaps due to wash). Distinctive pieces include the base of a long stemmed LHIII kylix of well-refined buff fabric and several handles of LH kraters of good fabric with pinkish core and buff surface. Coarse wares are represented by jar handles of "Margeli" type and by pithos fragments of the distinctive "oatmeal" ware with gray core, orange surface, and containing large flakes of white or gray limestone and brown chert. Part of the strap handle from an open bowl shows that the site was inhabited in MH or that the MH tradition persisted later."
Πηγές νερού, απαραίτητες για την ζωή των αρχαίων κατοίκων της ακροπόλεως, υπάρχουν στην άκρη του χωριού ενώ αρκετές ακόμα βρίσκονται στο κοντινό χωριό των Ζερμπησίων.
Η προϊστορική ακρόπολη του Κογχυλίου θα πρέπει να είχε υπό τον έλεγχό της τις εύφορες αναβαθμίδες προς τα Α και προς το χωριό Ζερμπίσια στα Ν, καθώς και μια ψηλότερη κοιλάδα προς τα δυτικά που καλλιεργείται τώρα από τα χωριά Κεφαληνού και Ρεματιά.Το Κογχύλι βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο στην Α άκρη των Κοντοβουνίων. Αμέσως ανατολικά από το Κογχύλι, ανάμεσα από το ορεινό σύμπλεγμα Ιθώμης- Εύας στα ΝΑ και των υψηλότερων βουνών στα ΒΑ, εύφορες πεδινές εκτάσεις κατηφορίζουν προς την μεγάλη ΒΑ πεδιάδα της Μεσσηνίας, το Στενυκλατικό πεδίο. Η οχύρωση του Κογχυλίου έχει εκπληκτική θέα προς τα Α ελέγχοντας ολόκληρη την ΒΑ πεδιάδα και την κίνηση σε αυτήν, καθώς και τις εισόδους στην πεδιάδα από την Αρκαδία και την Λακωνία. Επίσης προστατεύει την είσοδο από την περιοχή αυτή προς το εσωτερικό των Κοντοβουνίων. Λόγω της στρατηγικής του θέσης το βουνό του Κογχυλίου ήταν οχυρωμένο στους Προϊστορικούς και Μεσαιωνικούς χρόνους.
"Αριστομένης ο Μεσσήνιος"
[1] el.wikipedia.org (online)
[2] Messenia III: McDonald, William A. and Richard Hope Simpson. ‘Further Explorations in Southwestern Peloponnese: 1964-1968’, American Journal of Archaeology. Vol. 73, No. 2 (Apr., 1969), pp. 123-177., '28B. Kastro (Kongilion)', pg. 141.
[3] "Αριστομένης ο Μεσσήνιος: "Κογχύλι Μεσσηνία: Mεσαιωνικός πύργος (online)
