Το Κογχύλι είναι χωριό του Δήμου Μεσσήνης, ανήκει στην Περιφερειακή Ενότητα Μεσσηνίας και έχει 29 κατοίκους, σύμφωνα με την Απογραφή του 2011. Aνήκει στην Κοινότητα Ζερμπισίων και υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Ιθώμης, με έδρα τη Βαλύρα. Βρίσκεται σε υψόμετρο 357 μέτρων κοντά στο χωριό Ζερμπίσια και απέχει 39 χιλιόμετρα από την Καλαμάτα. Μέχρι το 1956 ονομαζόταν Λακακούκια.
Πάνω από το χωριό υπάρχει προϊστορική ακρόπολη μέσα στην οποία είναι κτισμένος ένας μεσαιωνικός πύργος, το λεγόμενο "Καστράκι".[1]
Το βουνό του Κογχυλίου και η Προϊστορική ακρόπολη
Ακριβώς πάνω από το χωριό του Κογχυλίου, στα Δ, υψώνεται το απότομο και απόκρημνο ομώνυμο βουνό που φτάνει σε ύψος τα 580μ. περίπου. Η Α πλευρά του βουνού είναι βραχώδες και υψώνεται σχεδόν κάθετα από το χωριό. Οι Β και Ν πλευρές είναι επίσης απόκρημνες, καθιστώντας το βουνό του Κογχυλίου μια φυσική και επιβλητική οχυρή θέση. Πιό ομαλή είναι η Δ πλευρά του βουνού, όπου παρατηρούνται αναβαθμοί. Ένας χωματόδρομος, που ξεκινάει από την εκκλησία του χωριού, ανεβαίνει από την Β πλευρά του βουνού και φτάνει στην πιό ομαλή Δ πλευρά. Από εκεί η απόσταση μέχρι το πλάτωμα κορυφής είναι 150- 200μ. Το ομαλό πλάτωμα κορυφής, οβάλ περίπου σχήματος, έχει διαστάσεις 150Χ 70μ. περίπου.
Η απόσταση από τον χωματόδρομο μέχρι το πλάτωμα κορυφής δεν είναι μεγάλη, ούτε η κλίση της πλαγιάς είναι ιδιαίτερη, ωστόσο η ανάβαση είναι εξαιρετικά δύσκολη. Η πλαγιά παλαιότερα είχε καεί και ο συνδυασμός των καμένων με την έντονη και πυκνή νεότερη βλάστηση έχει δημιουργήσει ένα σχεδόν απροσπέλαστο τείχος. Η κατάσταση είναι παρόμοια και στο πλάτωμα κορυφής όπου υπάρχει έντονη βλάστηση. Έτσι εκτός από την πρόσβαση και η εξερεύνηση της αρχαιολογικής θέσης είναι αρκετά δύσκολη.
Στο βουνό του Κογχυλίου εντοπίζεται μεγάλη Προϊστορική θέση την οποία εντόπισαν και περιέγραψαν οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι William A. McDonald και Richard Hope Simpson την δεκαετία του '60.[2]
Το πλάτωμα της κορυφής είναι οχυρωμένο με τείχη στην Δ πλευρά ενώ παντού στο πλάτωμα παρατηρούνται τοιχία και υπολείμματα προϊστορικών κατασκευών. Πιό χαμηλά στην Δ πλαγιά υπάρχουν τοίχοι που περικλείουν μεγάλο μέρος της πλαγιάς, όπου παρατηρούνται μεγάλοι και στιβαρής κατασκευής αναβαθμοί, όπου πιθανόν να υπήρχαν οικίες. Το σύνολο της κεραμικής ανήκει στους Μεσοελλαδικούς και Υστεροελλαδικούς χρόνους, ενώ η συνολική έκταση της θέσης φτάνει τα 25- 30 στρέμματα, γεγονός που καταδεικνύει ότι στο κογχύλι υπήρχε μια σημαντική Προϊστορική θέση.
Ο Μεσαιωνικός Πύργος
Στην ΒΔ άκρη του πλατώματος κορυφής του βουνού του Κογχυλίου, και εντός της Προϊστορικής ακρόπολης εντοπίζεται μεσαιωνικός πύργος.
Ο πύργος έχει εξ. διατάσεις 9Χ 6μ. περίπου, ενώ σώζεται σε ύψος 2.5- 3μ. Η κατασκευή έχει γίνει με ημιεπεξεργασμένους λίθους μεσαίου μεγέθους, προφανώς οικοδομικό υλικό από την Προϊστορική ακρόπολη, ενώ έχει χρησιμοποιηθεί κονίαμα σκούρου γκρί χρώματος. Αυτό που προξενεί εντύπωση είναι το πάχος των τειχών που φτάνει τα 2 μέτρα, δείχνοντας ότι ο πύργος ήταν ισχυρός και στιβαρής κατασκευής.
Στον εσ. χώρο του πύργου και σε ύψος περίπου 1.5μ. βλέπουμε τετράγωνες τρύπες στους τοίχους κάθε πλευράς. Λογικά στα σημεία αυτά θα προσαρμόζονταν ξύλινοι δοκοί οι οποίοι θα αποτελούσαν την βάση για πάτωμα ορόφου. Κάτω από το ύψος των οπών υπάρχουν σημεία στους τοίχους όπου διακρίνεται η χρήση λευκού υδραυλικού κονιάματος. Έτσι μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο χώρος κάτω από το πάτωμα, διαστ. 4Χ 2μ. και ύψους 1.5μ. περίπου, λειτουργούσε ως υδατοδεξαμενή.
Όπως ήδη αναφέραμε η βλάστηση είναι πυκνή στο βουνό του Κογχυλίου και δύσκολα μπορούμε να βγάλουμε σαφή συμπεράσματα. Εκτός από το τείχος στην Δ πλευρά υπάρχουν παντού λιθοσωροί και υπολείμματα τειχών σε όλη την έκταση της ακρόπολης που σχεδόν με σιγουριά θα λέγαμε ότι ανήκουν στην προϊστορική φάση χρήσης της ακρόπολης. Οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι William A. McDonald και Richard Hope Simpson αναφέρουν ότι η κεραμική στο πλάτωμα κορυφής ανήκει στην Προϊστορική περίοδο, ενώ κεραμικά αποτμήματα των μεσαιωνικών χρόνων παρατηρούνται μόνο σε κοντινή απόσταση από τον πύργο. Στο ερώτημα αν υπάρχουν και άλλες κατασκευές που ανήκουν στον μεσαίωνα δε μπορούμε να απαντήσουμε με βεβαιότητα. Δεν φαίνεται να υπάρχει κάποιο τείχος περιβόλου γύρω από τον πύργο, οπότε λογικά η μεσαιωνική εγκατάσταση θα πρέπει να χρησιμοποιούσε την φυσική οχύρωση του βουνού στα Α και Β ενώ από την Δ πλευρά το ήδη υπάρχον προϊστορικό περιμετρικό τείχος. Σε κοντινή απόσταση από τον πύργο, στα ΝΔ, υπάρχει ένας μεγάλος λιθοσωρός που θα μπορούσε να ανήκει σε κάποιο βοηθητικό κτήριο στην μεσαιωνική εποχή.
Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι στην κορυφή του βουνού του Κογχυλίου υπήρχε μια μικρή σχετικά αμυντική μονάδα, με ισχυρό πύργο/ παρατηρητήριο, που κατά πάσα πιθανότητα θα πρέπει να χρονολογηθεί στην εποχή της Φραγκοκατίας. Υπέρ αυτής της άποψης συνηγορούν και κάποια στοιχεία που παραθέτει ο Γιάννης Λύρας στον ιστότοπό του[3]: "Το νεώτερο καστράκι είναι φραγκικής επισκευής και αποδεικνύεται και από το τοπωνύμιο "Μπουρκουνέζη". Το τοπωνύμιο αυτό είναι σύνθετο από τις λέξεις Μπούρκος και Νέζης. Το Μπούρκος στη φραγκοκρατία ήταν ο χώρος που γινόταν το εμπόριο για την εισαγωγή και τον εφοδιασμό του κάστρου σε τρόφιμα.. Από τη λέξη μπούρκος παράγεται και η λέξη Μπουργισέος που σημαίνει ¨αστός¨. Το δεύτερο συνθετικό Νέζης είναι το επώμυμο του ιδιοκτήτη Νέζη. Έτσι στη λέξη Μπούρκο προστέθηκε το Νέζη και δημιουργήθηκε το Μπουρκουνέζη."
Σχετικά με το ερώτημα αν η θέση χρησιμοποιήθηκε και στην Βυζαντινή περίοδο[4] μπορούμε να αναφέρουμε ότι στον πύργο δεν παρατηρούνται προηγούμενες, ή και επόμενες, φάσεις κατασκευής. Ο υπάρχον πύργος θα πρέπει να κατασκευάστηκε από την αρχή στην περίοδο της Φραγκοκρατίας. Ωστόσο αυτό δεν αποκλείει και την περίπτωση ο χώρος να είχε χρησιμοποιηθεί και στην Βυζαντινή περίοδο.
Το Κογχύλι βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο στην Α άκρη των Κοντοβουνίων. Αμέσως ανατολικά από το Κογχύλι, ανάμεσα από το ορεινό σύμπλεγμα Ιθώμης- Εύας στα ΝΑ και των υψηλότερων βουνών στα ΒΑ, εύφορες πεδινές εκτάσεις κατηφορίζουν προς την μεγάλη ΒΑ πεδιάδα της Μεσσηνίας, το Στενυκλατικό πεδίο. Η οχύρωση του Κογχυλίου έχει εκπληκτική θέα προς τα Α ελέγχοντας ολόκληρη την ΒΑ πεδιάδα και την κίνηση σε αυτήν, καθώς και τις εισόδους στην πεδιάδα από την Αρκαδία και την Λακωνία. Επίσης προστατεύει την είσοδο από την περιοχή αυτή προς το εσωτερικό των Κοντοβουνίων. Λόγω της στρατηγικής του θέσης το βουνό του Κογχυλίου ήταν οχυρωμένο στους Προϊστορικούς και Μεσαιωνικούς χρόνους. Ο Φράγκικος πύργος/ παρατηρητήριο του Κογχυλίου αποτελούσε μέρος του αμυντικού δικτύου των Κοντοβουνίων με οπτική επαφή με τις οχύρωσεις στο Μαγγανιακό[5] και τον Προφ. Ηλία.[6]
'Αριστομένης ο Μεσσήνιος"
[1] el.wikipedia.org (online)
[2] Messenia III: McDonald, William A. and Richard Hope Simpson. ‘Further Explorations in Southwestern Peloponnese: 1964-1968’, American Journal of Archaeology. Vol. 73, No. 2 (Apr., 1969), pp. 123-177., '28B. Kastro (Kongilion)', pg. 141.
[3] Ιστότοπος Γιάννη Δ. Λύρα (online)
[4] Ιστότοπος Καστρολόγος. Καστράκι Κογχυλίου (online)
[5] "Αριστομένης ο Μεσσήνιος". Κάστρο Μαγγανιακού (online)
[6] "Αριστομένης ο Μεσσήνιος". Κάστρο Προφήτη Ηλία (online)
