Το χωριό του Μίλα βρίσκεται στις Ανατολικές απολήξεις των Κοντοβουνίων σε υψ. περίπου 300μ. Το Βασιλικό βρίσκεται 3,5 χλμ. στα Β. και ο Μελιγαλάς 6,5 χλμ. στα Α.
Το χωριό είναι κτισμένο σχεδόν αμφιθεατρικά στις πλαγιές του Πετροβουνίου στα Β, ενώ χαμηλά βουνά το περικλείουν στα Δ και Α, δημιουργώντας μια κλειστή και προστατευμένη περιοχή.
Ο οικισμός του Μίλα (Milla) αναφέρεται στους φορολογικούς καταλόγους της απογραφής Grimani, 1696- 1700 υπαγόμενο στην επαρχία Ανδρούσας.[1]
Το χωριό αναφέρεται, μετά την ολοκλήρωση της Επανάστασης του 1821, ως Μήλα ενώ το 1835 ορίζεται ως έδρα του τότε δήμου Βαλύρας. Το 1912 γίνεται έδρα της κοινότητας Μήλα, ενώ το 1940 το όνομα διορθώθηκε σε Μίλα.[2]
Στα βορειανατολικά του χωριού και σε απόσταση 1,8 χλμ. σε ευθεία γραμμή εντοπίζεται το μεσαιωνικό Κάστρο του Μίλα.[3]
Η Προϊστορική θέση στο Κάστρο του Μίλα
Έστι η εικόνα που σχηματίζεται από την αρχαιολογική θέση είναι ότι ύστερα από την Προϊστορική φάση χρήσης του λόφου, χτίστηκε ναΐσκος και οικισμός στην Ν πλαγιά του λόφου τον Μεσαίωνα, πιθανότατα την εποχή της Φραγκοκρατίας.
Ο οικισμός του Μίλα (Milla) αναφέρεται στους φορολογικούς καταλόγους της απογραφής Grimani, 1696- 1700 υπαγόμενο στην επαρχία Ανδρούσας.[1]
Το χωριό αναφέρεται, μετά την ολοκλήρωση της Επανάστασης του 1821, ως Μήλα ενώ το 1835 ορίζεται ως έδρα του τότε δήμου Βαλύρας. Το 1912 γίνεται έδρα της κοινότητας Μήλα, ενώ το 1940 το όνομα διορθώθηκε σε Μίλα.[2]
Στα βορειανατολικά του χωριού και σε απόσταση 1,8 χλμ. σε ευθεία γραμμή εντοπίζεται το μεσαιωνικό Κάστρο του Μίλα.[3]
Ο Λόφος του Προφ. Ηλία
Στα Β του χωριού, σε απόσταση περίπου 500μ. υψώνεται ο λόφος του Προφ. Ηλία υψ. 260μ. Στην κορυφή του λόφου εντοπίζεται το νεκροταφείο του Μίλα και ο κοιμητηριακός ναός του Προφ. Ηλία.
Στην μικρή και προστατευόμενη περιοχή του Μίλα υπάρχουν αρκετές πηγές νερού με την πιό σημαντική να βρίσκεται μέσα στο χωριό. Τα νερά από τις πηγές αυτές ρέουν προς τις Ν και ΝΑ παρυφές του λόφου του Προφ. Ηλία σχηματίζοντας στα Α του το ρέμα Καταβόθρα, το οποίο ρέει προς τα Β και ενώνεται με τον Ξεροπόταμο.
Η Προϊστορική θέση Προφ. Ηλία
Υπολείμματα Προϊστορικής κατοίκησης εντοπίζονται στις Β πλαγιές του λόφου του Προφ. Ηλία, αμέσως Β του εξ. τείχους του νεκροταφείου. Εδώ εντοπίζονται κάποια λιγοστά ίχνη τειχών και κατασκευών, ενώ υπάρχουν σποραδικά κεραμικά αποτμήματα που ανήκουν στην Υστεροελλαδική περίοδο. Την θέση εντόπισαν οι Αμερικανοί Αρχαιολόγοι McDonald και Simpson την δεκαετία του ΄60, ενώ σχετικά με την κεραμική της θέσης αναφέρουν:[4] "Most of the sherds are of coarse gray and orange "oatmeal" fabric with flakes of brown chert. But finer wares are represented by two jar handles of better levigated "Margeli" type and by the base of a bowl which seems to be LH."
Το μεγαλύτερο μέρος της Προϊστορικής θέσης δεν σώζεται, αφού η θέση χρησιμοποιήθηκε στον Μεσαίωνα, όπως θα δούμε παρακάτω, ενώ αργότερα έγινε το νεκροταφείο του σύγχρονου χωριού. Μεγάλο μέρος του οικοδομικού υλικού της ακρόπολης χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή του εξωτερικού τείχους του νεκροταφείου αλλά και του ναού του Προφ. Ηλία. Γενικά θα λέγαμε ότι η θέση θα πρέπει να είχε συνολική έκταση 10 με 12 στρέμματα.
Η Προϊστορική θέση στο Κάστρο του Μίλα
Στα 1300μ. ΒΑ από την Προϊστορική ακρόπολη του Προφ. Ηλία, σε ευθεία γραμμή, υπάρχει ο λόφος όπου εντοπίζεται το κάστρο του Μίλα. Εδώ εντοπίζεται Προϊστορική ακρόπολη της Μεσοελλαδικής/ Υστεροελλαδικής εποχής έκτασης 10 έως 15 στρεμμάτων.
Την Προϊστορική θέση στο κάστρο του Μίλα εντόπισαν οι Αμερικανοί Αρχαιολόγοι McDonald και Simpson. Σχετικώς αναφέρουν[5]: "It is difficult to distinguish prehistoric sherds in the thick debris of mediaeval and later times, but we collected enough on the s and slopes of the fort to confirm the existence of a Bronze Age settlement which may have been about 100m. in diameter. A fragment of a pithos with a double row of finger impressions below the rim is clearly MH or LH. And there are other sherds of the same distinctive "oatmeal" fabric."
Η Προϊστορική θέση του κάστρου του Μίλα βρισκόταν σε στρατηγική θέση και η έκτασή της μπορεί να ήταν μεγαλύτερη απ΄ότι μπορεί να τεκμηριωθεί.
Οι Προϊστορικές θέσεις τις περιοχής
Η περιοχή που εξετάζουμε αποτελεί μια ιδιαίτερη γεωγραφική ενότητα. Πρόκειται για μια σχετικά μικρή πεδινή περιοχή που ενώνει το Στενυκλαρικό πεδίο, την μεγάλη πεδιάδα στα ΒΑ της Μεσσηνίας με την πεδιάδα του Σουλιμά στα ΒΑ της Μεσσηνίας.
Η σημαντικότερη Προϊστορική θέση της περιοχής βρισκόταν στην θέση Λακαθέλα στις Α πλαγιές του Ραμοβουνίου. Στο σημείο αυτό υπήρχε σημαντικός οικισμός από την Πρωτοελλαδική μέχρι το τέλος της Υστεροελλαδικής εποχής, οπότε και καταστράφηκε. Αργότερα στην Αρχαϊκή εποχή η θέση αποτέλεσε "χῶρο δημοσίας ζωῆς, ἀσφαλῶς θρησκευτικῆς, πιθανῶς δὲ καὶ πολιτικῆς. Τὸ γεγονὸς τοῦτο᾿ ἐν συσχετισμῷ πρὸς τὴν παράλληλον ἐγκατάλειψιν τῆς Μάλθης, καθιστᾷ πιθανὴν τὴν ἐκδοχὴν ὅτι εἰς τὴν Λακαθέλαν εἶχε μεταφερθῆ τὸ Δώριον τῶν ἱστορικῶν χρόνων."[6]
Η Προϊστορική θέση του Προφ. Ηλία βρισκόταν στην Ν πλευρά της πεδιάδας, ενώ η Προϊστορική θέση του Κάστρου του Μίλα βρισκόταν στην πιό στρατηγική θέση, στο μέσον περίπου της Α πλευράς, φυλάσσοντας την είσοδο προς την πεδιάδα.
Στην ΒΑ πλευρά της μικρής πεδιάδας βρισκόταν η άγνωστη Προϊστορική θέση της Καλλιρρόης.[7]
Στην περιοχή εντοπίζονται και δύο Θολωτοί τάφοι[8], 850μ. Β της Προϊστορικής θέσης του λόφου του κάστρου του Μίλα και 750μ. ΝΔ της Προϊστορικής θέσης της Καλλιρρόης.
Προφ. Ηλίας Μίλα: Η οικιστική εγκατάσταση των Μεσαιωνικών χρόνων.
Στο ομαλό πλάτωμα κορυφής του λόφου του Προφ. Ηλία βρίσκεται το σύγχρονο νεκροταφείο του Μίλα. Το νεκροταφείο περιβάλλεται από ισχυρό τείχος διαστ 50μ. Χ 30μ. περίπου και φαίνεται να έχει κατασκευαστεί από παλαιότερο οικοδομικό υλικό της ακρόπολης. Στην Δ πλευρά του νεκροταφείου, κοντά στην είσοδο, υπάρχει ο αρκετά μεγάλος (12μ.Χ 6μ. περίπου) κοιμητηριακός ναός του Προφ. Ηλία. Ο ναός φαίνεται να είναι κατασκευασμένος με παλιό οικοδομικό υλικό της θέσης και πιθανόν να κατασκευάστηκε περίπου στην εποχή της Επανάστασης.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας ερειπωμένος ναΐσκος στην Α πλευρά του νεκροταφείου. Πρόκειται για έναν σχετικά μικρό (διαστ.5μ. Χ 2,5μ. περίπου) μονόχωρο ναΐσκο με προσανατολισμό Α - Δ.
Η είσοδος βρίσκεται στην Δ πλευρά ενώ στην Α πλευρά υπάρχει μια αρκετά μεγάλη ένθετη κόγχη στο τείχος. Η κόγχη είναι επιμελημένης κατασκευής και αψιδωτή στο πάνω μέρος της.
Ο ναΐσκος σώζεται σε ύψος περίπου 2μ. και φαίνονται δύο διακριτές φάσεις κατασκευής.
Στην πρώτη φάση κατασκευής, που σώζεται περίπου έως 1μ. ύψος παρατηρείται πολύ επιμελημένη κατασκευή. Έχουν χρησιμοποιηθεί σχετικά μικρές δουλεμένες πέτρες καθώς και συνδετικό κονίαμα αλλά και κέραμοι. Ο τρόπος κατασκευής παραπέμπει στον Μεσαίωνα με πολύ πιθανή την χρονολόγηση της πρώτης φάσης κατασκευής στην εποχή της Φραγκοκρατίας.
Η δεύτερη φάση κατασκευής, από το 1μ. έως τα 2μ. περίπου, έχει γίνει με πρόχειρο τρόπο δόμησης και λογικά θα ανήκει σε μεταγενέστερη χρονολογική φάση.
Σε κοντινή απόσταση από τον ναΐσκο διακρίνονται λιθοσωροί και υπολείμματα κατασκευών αλλά είναι πάρα πολύ δύσκολο διευκρινιστεί αν ανήκουν στην Προϊστορική φάση της ακρόπολης ή είναι υπολείμματα της Μεσαιωνικής περιόδου.
Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ολόκληρη η Ν πλαγιά του λόφου του Προφ. Ηλία. Σε όλη την πλαγιά υπάρχει μεγάλη συγκέντρωση λιθοσωρών, που έχουν αποτεθεί σε διάφορα σημεία της πλαγιάς ύστερα από εργασίες καθαρισμού με βαριά μηχανήματα. Παντού στην πλαγιά υπάρχει μεγάλη συγκέντρωση κεραμικών αποτμημάτων. Κάποια από τα κεραμικά αποτμήματα είναι πιθανότατα Προϊστορικών χρόνων με τα μεγαλύτερο μέρος της κεραμεικής να φαίνεται ότι είναι των Μεσαιωνικών χρόνων. 
Λογικά ο οικισμός θα πρέπει να ιδρύθηκε την εποχή που κτίστηκε σε κοντινή απόσταση, 1300μ. στα ΒΑ, το κάστρο Chateaunef (κάστρο Μίλα).[9]
Το κάστρο εντάσσεται σε μια σειρά μικρότερων κάστρων που χτίστηκαν σε σημαντικές θέσεις για τον έλεγχο των μεσαιωνικών οδών ή την επιβεβαίωση της τοπικής εξουσίας των Φράγκων φεουδαρχών.
Έχει ταυτιστεί με το Chateaunef που φέρεται ότι ίδρυσε η Ισαβέλλα Βιλλεαρδουίνου (1260-1311), η γνωστή πριγκιπέσσα Ιζαμπώ, στη σύντομη περίοδο που κατείχε μόνη της τον θρόνο του Πριγκιπάτου της Αχαΐας (1297-1301). Ο σκοπός του κάστρου ήταν να ενισχύσει την άμυνα των Φράγκων απέναντι στις επεκτατικές διαθέσεις των Ελλήνων του Δεσποτάτου του Μυστρά.
Λογικά ο Μεσαιωνικός οικισμός του Μίλα (Milla) θα υπαγόταν διοικητικά στο κάστρο Chateaunef , ενώ οι κάτοικοι θα μπορούσαν να βρούν καταφύγιο στον οχυρωμένο περίβολο του κάστρου σε περιόδους επιδρομών.
"Αριστομένης ο Μεσσήνιος"
[1] Ειρήνη Δ. Βρεττού: Ο θεσμός της προσωπικής και οικονομικής αγγαρείας (angarie personali e reali) στις κτήσεις των Βενετών στον ελληνόφωνο χώρο. Η περίπτωση της Πελοποννήσου κατά τη Β΄ Βενετοκρατία (1685-1715). Σελ:196 και 240
[2] -«Μίλα», Το οικιστικό δίκτυο της Πελοποννήσου στα χρόνια της Επανάστασης, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2021, https://www.settlements-peloponnese1821.eu/map-app/map.php?s=1619, (ημερομηνία πρόσβασης 31/05/2026)
-https://eetaa.gr/eetaa/metaboles/oikmet_details.php?id=13533
[3] Κάστρο Μίλα. "Αριστομένης ο Μεσσήνιος". (online)
[4] Messenia III: McDonald, William A. and Richard Hope Simpson. ‘Further Explorations in Southwestern Peloponnese: 1964-1968’, American Journal of Archaeology. Vol.73, No.2 (Apr., 1969), pp. 123-177., 28D. Profitis Ilias (Mila), pg.142.
[5] Messenia III: McDonald, William A. and Richard Hope Simpson. ‘Further Explorations in Southwestern Peloponnese: 1964-1968’, American Journal of Archaeology. Vol.73, No.2 (Apr., 1969), pp.123-177., 28E. Kastro tis Milas (Kastro), pg.142
Άξια λόγω είναι και οι πληροφορίες που δίνονται για την ύπαρξη αρχαιοτήτων των Κλασσικών/ Ελληνιστικών χρόνων στα Ν του λόφου του κάστρου του Μίλα: "Note: In the area called Chamouza about 500 m. s of Kastro village the construction of the road from Neochori revealed masses of C and H sherds and of roof tiles of the purple glazed variety. In the fields below the road and on the lower NE slopes of the hill called Lakkovouni similar material is thickly strewn over an extensive area, at least 250 m. NE-SW by 150 m. A small spring, also called Chamouza, lies close to the road and slightly further N.
[6] Θεοδώρα Γ. Καράγιωργα. "Ανασκαφή περιοχής Αρχαίου Δωρίου", Α.Ε.1972 (online)
[7] "Αριστομένης ο Μεσσήνιος": Καλλιρρόη Μεσσηνίας: Η Προϊστορική θέση (online)
[8] "Αριστομένης ο Μεσσήνιος": Βασιλικό: Οι θολωτοί τάφοι (online)
[9] Bon, La Morée Franque: recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d'Achaïe (1205-1430), σ.655.
