.widget.ContactForm { display: none; }

Επικοινωνία

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *

Σάββατο, 17 Μαΐου 2014

Νιχώρια, Μεσσηνία: Ένα σημαντικό κέντρο με συνεχή κατοίκηση στους Προϊστορικούς και Ιστορικούς χρόνους

Ο Πανάρχαιος οικισμός των Νιχωρίων είναι από τους πιό σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους της Μεσσηνίας. Κατοικήθηκε από τα τέλη της Νεολιθικής εποχής, -3500, μέχρι και τους Αρχαϊκούς, -750, αλλά και αργότερα από την Ελληνιστική εποχή, -4ος αιώνας, μέχρι και την Βυζαντινή, +13ος αιώνας.
Απέδωσε πλουσιότατα και σημαντικά ευρήματα, ενώ η κατοίκησή του στους Σκοτεινούς αιώνες , -1200 έως -800, που ακολούθησαν την πτώση του Μυκηναϊκού κόσμου, μας πρόσφερε πολύτιμες πληροφορίες γιά την περίοδο αυτή.




Α. Θέση Νιχώρια

α) Οικισμός
Πρόκειται για λόφο-πλάτωμα, ακριβώς δίπλα στα Τουρκοκίβουρα, σε απόσταση 2-2,5 χλμ. από την ΒΔ. γωνία του Μεσσηνιακού κόλπου, στην συμβολή των οδών Πύλου– Καλαμάτας (στο χωριό Ριζόμυλος) και Ριζομύλου- Κορώνης. 
 Στο σχηματιζόμενο υψίπεδο, μήκους 500 μ. και πλάτους από 50 έως 150 μ. και με κατεύθυνση από ΒΔ-ΝΑ, είχε αναπτυχθεί επί χιλιετίες το κέντρο κατοίκησης της περιοχής, το οποίο εκτεινόταν και στους συνεχόμενους λόφους με τα κατάσπαρτα νεκροταφεία.
Το πλάτωμα των Νιχωρίων κατέχει πολύ σημαντική στρατηγική θέση αφού εποπτεύει ολόκληρο τον Μεσσηνιακό κόλπο ενώ ελέγχει τον μεσόγειο δρόμο από τις δυτικές ακτές της Μεσσηνίας στο Ιόνιο πέλαγος προς τον κόλπο της Μεσσηνίας καθώς και τον παράλιο δρόμο των δυτικών ακτών του κόλπου.
Σύμφωνα με τονJohn Chadwick οι εκτεταμένες εγκαταστάσεις των Νιχωρίων πιθανόν να ανήκουν στό μεγάλο διοικητικό κέντρο της περιοχής RE-U-KO-TO-RO που αναφέρετε στις πινακίδες του ανακτόρου του Άνω Εγκλιανού.

Νιχώρια Μεσσηνία. Από τις ανασκαφές του πανεπιστημίου της Minnesota (1969-1973)

 Ανασκαφές διεξήχθησαν από το Πανεπιστήμιο της Minnesota, κατά τα έτη 1969- 1973, υπό τη διεύθυνση του W. A. McDonald, με την συμμετοχή πολλών επιστημόνων, όχι μόνον από τον χώρο της αρχαιολογίας, αλλά και από τον χώρο των θετικών επιστημών (γεωλόγοι, παλαιοβοτανολόγοι, ανθρωπολόγοι κτλ).
 Από τα σχετικά ευρήματα προέκυψε ότι αραιή κατοίκηση υπήρχε στην τελική Νεολιθική εποχή, με την μορφή όχι μόνιμης κατοικίας, αλλά ίσως με την ύπαρξη στην περιοχή μετακινούμενων κτηνοτρόφων, οι οποίοι επέλεγαν τον τόπο διαμονής τους ανάλογα με τις κατάλληλες καιρικές συνθήκες για την συντήρηση και διατροφή των κοπαδιών τους. 
 Αρκετά ήταν τα ευρήματα Πρωτοελλαδικής κεραμεικής που υποδεικνύουν κατοίκηση της θέσης από τα Πρωτοελλαδικά χρόνια, -3200 έως -2200.
 Συστηματική οργάνωση ενός αρκετά μεγάλου οικισμού επετεύχθη από την ΜΕ  περίοδο, -2200, όπως δυνάμεθα να κρίνομε από τα αρχιτεκτονικά λείψανα αρκετών κτηρίων αυτής της εποχής, τα οποία ήλθαν εις φως. Ανασκάφηκαν οικίες κυρίως ορθογώνιες σε κάτοψη με τρία ή τέσσερα δωμάτια, εργαστήρια αλλά και δρόμοι.

Νιχώρια Μεσσηνία. Από τις ανασκαφές του 1969-71. Ευρήματα της Μυκηναϊκής εποχής, -2η χιλιετία: Αριστερά δρόμος εντός της Προϊστορικής πόλης και δεξιά Μυκηναϊκή οικία.

Τα πρωϊμώτερα στρώματα με ΜΕ υλικό προέρχονται από την Περιοχή V (Area V), η οποία έδωσε μάλιστα θεμέλια κτηρίων της ΜΕ περιόδου. 
Η έρευνα στις περιοχές Ι – VII (Areas I-VII) κατέδειξε ότι ο αριθμός των κατοίκων του υψιπέδου αυξήθηκε κατά την ΜΕ ΙΙ περίοδο, -1800.
Ο χώρος διαμονής τους εξαπλώνεται περισσότερο, ο πυρήνας του όμως παραμένει στις περιοχές IV και V, ενώ διάσπαρτες οικίες εντοπίζονται τόσο στα ΒΔ (Areas II, III), όσο και στα ΝΑ (Area VII).
 Η μετάβαση από την ΜΕ ΙΙΙ στην ΥΕ Ι περίοδο είναι προφανώς ομαλή, καθώς δεν παρατηρείται σαφής διάκριση μεταξύ των ύστερων ΜΕ και των πρώιμων ΥΕ τύπων οικιών ή τεχνικών κατασκευής. 
 Η μελέτη της κεραμεικής από τα Νιχώρια και αλλού, ενισχύει την άποψη ότι δεν υπάρχει απότομη πολιτισμική διακοπή μεταξύ της ύστερης ΜΕ και της πρώιμης ΥΕ εποχής και, επομένως, πρόκειται περισσότερο για τεχνητό διαχωρισμό των δύο περιόδων. 
 Μινωική επίδραση ιχνηλατείται περισσότερο στα πρώιμα ΥΕ αγγεία, οι επαφές αυτές ωστόσο, είχαν θεμελιωθεί στα Νιχώρια πολύ πριν τα μέσα του -16 ου αι.
 Τα θραύσματα αγγείων, τα οποία καταδεικνύουν μινωική επίδραση προέρχονται από στρώματα της ύστερης ΜΕ περιόδου. Πρόκειται για όστρακα διακοσμημένα με μοτίβα σε καστανή στιλπνή βαφή καθώς και άλλα επιχρισμένα με βαφή στιλπνή μελανή ή καστανέρυθρη, που συχνά εμφανίζει ρωγμές, επάνω στην οποία αποδίδονται τα διακοσμητικά μοτίβα με επίθετη ερυθρή, πορφυρή ή λευκή βαφή. Μερικά από τα αγγεία αυτά δύνανται να αποτελούν εισαγωγές από τα Κύθηρα ή τον Άγιο Στέφανο στην Λακωνία. Ένα ποσοστό εξ αυτών φαίνεται να έχουν κατασκευασθεί στα Νιχώρια από κεραμείς εξοικειωμένους με την μινωική παράδοση, ίσως κεραμείς προερχόμενους από τα Κύθηρα ή τον Άγιο Στέφανο. 
 Η έναρξη της ΥΕ Ι στα Νιχώρια, όπως και στις περισσότερες θέσεις, χαρακτηρίζεται από την εισαγωγή και μαζική παραγωγή της ΥΕ Ι διακοσμημένης κεραμεικής. Επιπροσθέτως, όσον αφορά στην οικιακή κεραμεική, η τριποδική μαγειρική χύτρα και το άωτο κωνικό κύπελλο εμφανίζονται για πρώτη φορά κατά την περίοδο αυτή, γεγονός το οποίο αποτελεί περαιτέρω ένδειξη για την ανάμειξη και τον ενεργό ρόλο κεραμέων από την Κρήτη ή τα Κύθηρα. Τα κύπελλα Κεφτί απαντώνται σε μεγάλη ποσότητα, ενώ οι ημισφαιρικοί κύαθοι σε μικρότερη. Τα μοτίβα τους δύνανται να παραλληλισθούν με τα αντίστοιχα ΥΜ ΙΑ των Κυθήρων.
 Από διάφορες τομές στην Νότια περιοχή IV (Area IV South), η οποία έδωσε την καλύτερη στρωματογραφία των ΥΕ Ι-ΙΙΑ περιόδων, προέρχονται θραύσματα αγγείων χρονολογούμενα στην ΥΕ ΙΙΑ, όπως θραύσματα ανακτορικών πιθαμφορέων με θέματα χαρακτηριστικά αυτής της φάσεως: δικάμπυλα τόξα, ρόδακες, σειρές στιγμών και φύλλα πληρούμενα με δικτυωτόν κόσμημα.  Επί πλέον, αξίζει να σημειώσομε την ύπαρξη θραυσμάτων κατά τον «εναλλασσόμενο ρυθμό», τα οποία ανήκουν σε ημισφαιρικούς κύαθους με οκτώσχημες ασπίδες και άλλους με θαλάσσιες ανεμώνες ή τρικάμπυλα τόξα.
Αυτού του είδους η κεραμεική της ΥΕ ΙΙΑ αποτελεί επί πλέον στοιχείο, το οποίο αποδεικνύει, σύμφωνα με τον Dickinson, την ευημερία της θέσεως αυτής.
Η σημασία της μελέτης της πρώιμης μυκηναϊκής κεραμεικής από τον οικισμό αυτό γίνεται φανερή και από το γεγονός ότι η στρωματογραφία των Νιχωρίων χρησιμοποιήθηκε από τον Dickinson για τον καθορισμό της ΥΕ Ι περιόδου και την καθιέρωση νέας διακρίσεως μεταξύ της ΥΕ Ι και ΥΕ ΙΙΑ φάσεως.
 Οι μεγάλες ποσότητες ΥΕ Ι–ΙΙ υλικού, οι οποίες απεκαλύφθησαν, τα αρχιτεκτονικά λείψανα των ΥΕ Ι-ΙΙ περιόδων, τα οποία ανεσκάφησαν στην ακρόπολη και τα πρωιμώτερα ταφικά μνημεία, τα οποία ήλθαν εις φως στην ΒΔ πλευρά της λοφοσειράς των Νιχωρίων (Area I) και την γειτονική περιοχή («Little Circle», Τάφος Βέβε, Νικητοπούλου τ. 4), καταδεικνύουν ότι τα Νιχώρια ήταν ένα πολύ σημαντικό Μεσσηνιακό κέντρο από την έναρξη της ΥΕ Ι περιόδου, -1700. 
 Η κατανομή της ΥΕ Ι και ΙΙ κεραμεικής στην περιοχή φανερώνει αξιοσημείωτη αύξηση του πληθυσμού κατά την ΥΕ Ι περίοδο και ακόμη πιο σημαντική αύξηση κατά την επομένη ΥΕ ΙΙΑ φάση. 
 Το πρωϊμώτερο χρονολογικώς κτήριο, το οποίο δύναται να θεωρηθεί ως έδρα του τοπικού ηγεμόνος απεκαλύφθη στην περιοχή IV: Πρόκειται για μεγάλο ΥΕ ΙΙ, -1500, συγκρότημα, το οποίο ευρισκόταν ακριβώς κάτω από το ΥΕ ΙΙΙ μέγαρο, -1200.
 Αξίζει να σημειωθεί ότι τα Νιχώρια αποτελούν την μοναδική Μεσσηνιακή θέση, στην οποία εντοπίσθηκε σε ΥΕ ΙΙΑ απόθεση, κίσσηρις προερχόμενη από την Θήρα. Η ανεύρεσή της στην απόθεση αυτή δεν συνδέεται με οικιστική καταστροφή, αλλά είχε πιθανόν περισυλλεγεί από την ακτή μετά την έκρηξη του ηφαιστίου της Θήρας και είχε τοποθετηθεί στο συγκεκριμένο σημείο του οικισμού από τους κατοίκους των Νιχωρίων, με σκοπό την οικιακή χρήση.

Ευρήματα Νιχωρίων: Αριστερά: Χρυσό περιδέραιο. Θολωτός τάφος -1500 έως -1350
Δεξιά: Χρυσό κόσμημα. Νεκρόπολη -16ος αιώνας.



Η κατοίκηση των Νιχωρίων συνεχίζετε και στους ιστορικούς χρόνους. 

 Ανασκάφηκαν κτήρια οικίες των πρώιμων χρόνων της εποχής του Σιδήρου, -1100 έως -900 αλλά και οικίες των Γεωμετρικών χρόνων, -900 έως -700. 
 Βρέθηκαν αρκετές ταφές αυτής της περιόδου απ΄τις οποίες ξεχωρίζει η ταφή του "Πολεμιστή" (στην φωτογραφία παραπλεύρως).
 Η ταφή αυτή που ήταν εντός πίθου χρονολογείται στον -8ο αιώνα και απέδωσε αρκετά ευρήματα (αγγεία, χάλκινο ξίφος) τα οποία εκθέτονται στο Μουσείο της Καλαμάτας μαζί με τα σημαντικότερα ευρήματα των ανασκαφών των Νιχωρίων.
 Η κατοίκηση των Νιχωρίων συνεχίζετε και στα Ρωμαϊκά χρόνια αφού στους πρόποδες της Ακρόπολης ανασκάφηκε μερικώς οικισμός αυτής της εποχής, -2ος έως -4ος αιώνας.
 Σημαντικά ήταν και τα ευρήματα της Βυζαντινής εποχής αφού ανασκάφηκαν αρκετά κτήρια αυτής της εποχής, +4ο έως +12ο αιώνα, μεταξύ των οποίων και ένα μεγάλο κτήριο που πιθανόν να λειτουργούσε σαν εργαστήριο σιδήρου.

Νιχώρια: Κτήρια των "Σκοτεινών αιώνων", -1050 έως -850.
 Αριστερά μεγάλο αψιδωτό κτήριο και δεξιά οικία.
Νιχώρια: Βυζαντινή εποχή, +4ος έως +12ος αιώνας.
Αριστερά θεμέλια κτιριακών εγκαταστάσεων και δεξιά εσωτερικό οικίας

β) «Μικρός Κύκλος» Νιχωρίων (“Little Circle”).

Νιχώρια: Ο "Μικρός κύκλος"
 Εκτός όμως από τον οικισμό στο υψίπεδο της περιοχής των Νιχωρίων, πρέπει να μνημονευθεί στο σημείο αυτό ο λεγόμενος «Μικρός Κύκλος» (“Little Circle”), όπως ονομάσθηκε από τους ανασκαφείς του.
 Κατά την διάρκεια των μυκηναϊκών χρόνων, η ΒΔ πλαγιά της λοφοσειράς των Νιχωρίων (Area I) χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο και ως οδός πρόσβασης προς την κορυφή του πλατώματος. 
 Η αποστολή του Πανεπιστημίου της Minnesota απεκάλυψε ίχνη αρχαίου δρόμου, ο οποίος οδηγούσε προς την κορυφή του πλατώματος και τα ερείπια δύο ταφικών κατασκευών.
 Η μία από αυτές αποτελεί θολωτό τάφο, ο οποίος έχει καταρρεύσει, ενώ ακριβώς στα ανατολικά του εντοπίσθηκε μικρός κυκλικός τάφος, ο οποίος ονομάσθηκε («Little Circle»).
 Ο «Μικρός Κύκλος» είχε διάμετρο περίπου 2 μ. και διεσώζετο σε ύψος 1 μ. Είχε κατασκευασθεί από ασβεστόλιθο στην ΥΕ ΙΙΑ φάση ή λίγο ενωρίτερα. Δεν υπήρχε ένδειξη για στέγη ή είσοδο, μετά την ανασκαφή του. Το δυτικό του τμήμα προφανώς καταστράφηκε και αντικαταστάθηκε από τον τοίχο στήριξης του παρακειμένου θολωτού τάφου, πιθανόν στις αρχές της ΥΕ ΙΙΙ. 
 Είναι πιθανόν ότι ο θολωτός τάφος όταν ολοκληρώθηκε, καλύφθηκε, μαζί με τον «Μικρό Κύκλο», από συσσώρευση χώματος. Τα δύο ταφικά μνημεία προστατεύθηκαν από την διάβρωση με τοίχο κτισμένο σε υψηλότερο επίπεδο, στην πλαγιά.

Αριστερά: Μελαμβαφής οινοχόη. Η παρουσία της στον τάφο σχετίζεται με λατρευτικές πρακτικές στους ιστορικούς χρόνους. Νιχώρια : Θολωτός τάφος Τέλη -5ου αιώνα
Μέσον: Σκύφος, αγγείο πόσεως Νιχώρια: Νεκρόπολη -8ος αιώνας
Δεξιά: Μελαμβαφές εξάλειπτρο (δοχείο αρωματικής αλοιφής) Νιχώρια: Νεκρόπολη -5ος αι.





Β. Θέση Βέβε, Θολωτός τάφος



 Η θέση ευρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή της Καρποφόρας, περίπου 70 μ. ΝΑ των τάφων Νικητοπούλου, στα Τουρκοκίβουρα Νιχωρίων. 
 Το 1967 ο Χωρέμης ανέσκαψε θολωτό τάφο διαμέτρου 5,10 μ., (φωτογραφία δεξιά), ο οποίος διεσώζετο σε άσχημη κατάσταση. Παρά την σύλησή του, ο τάφος απέδωσε τεσσαράκοντα πέντε (45) αγγεία, μερικούς σφραγιδόλιθους, χρυσές ψήφους και άλλα μικρά αντικείμενα. 
 Τα περισσότερα από τα αγγεία ανευρέθησαν σε θραύσματα, σε αβαθή λάκκο στο κέντρο του θαλάμου. Επί τη βάσει της κεραμεικής, φαίνεται ότι ο τάφος χρησιμοποιήθηκε επί μακρόν, από την ΥΕ Ι έως την ΥΕ ΙΙΙ, -1700 έως -1200.




Γ. Θέση Νικητοπούλου

 Ομάδα έξ (6) κτιστών τάφων ανεσκάφη από τον Α. Χωρέμη στον αγρό Νικητοπούλου στην περιοχή Τουρκοκίβουρα, ΒΔ. των Νιχωρίων. Οι ταφές στους τάφους αυτούς εκτείνονται από τα τέλη της ΜΕ, -1800 έως την ΥΕ ΙΙΙ, -1200
Επί τη βάσει της κεραμεικής, ο Νικητοπούλου τ. 4 ,διαμέτρου 3,40 μ. είναι ασφαλώς ο πρωιμώτερος της ομάδας των τάφων αυτών. Λάκκος στο δάπεδο του θαλάμου περιείχε ολίγα οστά, χάλκινη περόνη, πήλινο σφονδύλιον και επτά αγγεία, τα οποία χρονολογούνται στα τέλη της ΜΕ, -1800.
 Από τον λάκκο αυτό του δαπέδου επισημαίνομε τα κατωτέρω δύο αγγεία:

Αριστερά: Ραμφόστομη πρόχους, η οποία έχει στενά παράλληλα στην ΜΜ Κρήτη. Χρονολογείται στα τέλη της ΜΕ, -1800.
2. Κύπελλο με ευθέα τοιχώματα. Χρονολογείται, επίσης, στην ίδια εποχή με την πρόχου και θεωρείται πιθανόν εισηγμένο από την Κρήτη.


Ευρήματα Νιχωρίων: Αριστερά:Ερυθρόμορφη πελίκη με εικονιστική παράσταση δύο ανδρικών μορφών. Νεκρόπολη -5ος αιώνας. Μέσον: Τριποδικό μαγειρικό σκεύος. Οικισμός -1350 έως -1250 Δεξιά: Πήλινη τριφυλλόστομη οινοχόη, νεκρόπολη -10ος αιώνας
Νιχώρια: Αριστερά: Σφραγιδόλιθος από σάρδιο. Θολωτός τάφος -1500/ -1200
Μέσον: Φακοειδής σφραγιδόλιθος, από σάρδιο με εγχάρακτη διακόσμηση, πιθανότατα Μινωικής προέλευσης. Νεκρόπολη -1900/ -1700  Δεξιά: Σφραγιδόλιθος από σάρδιο. Θολωτός τάφος -1500/ -1200
΄
Η συνεχής και αδιάλειπτη κατοίκηση της περιοχής στους Προϊστορικούς και Ιστορικούς χρόνους κατατάσσει τα Νιχώρια Μεσσηνίας στους πολύ σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους. Η ανασκαφή που έγινε με την συμμετοχή πολλών επιστημόνων, όχι μόνον από τον χώρο της αρχαιολογίας, αλλά και από τον χώρο των θετικών επιστημών (γεωλόγοι, παλαιοβοτανολόγοι, ανθρωπολόγοι κτλ) έδωσε πολλά στοιχεία και ευρήματα για τους αρχαίους κατοίκους της Μεσσηνίας ειδικά στους λεγόμενους "Σκοτεινούς αιώνες" όπου οι πληροφορίες μας είναι λιγοστές. Παρουσίαση και ανάλυση αυτών των στοιχείων μπορείτε να διαβάσετε στο πολύ ενδιαφέρον άρθρο: Νιχώρια Μεσσηνία: Ένα σημαντικό κέντρο με συνεχή κατοίκηση στους Προϊστορικούς και Ιστορικούς χρόνους Μέρος Β'

Βιβλιογραφία:
THE MINNESOTA MESSENIA EXPEDITION: "Reconstructing a Bronze Age Regional Environment" Edited by William A. McDonald and George R. Rapp, Jr. THE UNIVERSITY OF MINNESOTA PRESS D MINNEAPOLIS


ΠΗΓΗ: Αριστομένης ο Μεσσήνιος

Σχεδιαστική αναπαράσταση του σπουδαίου αρχαιολογικού χώρου των Νιχωρίων Μεσσηνίας και των ανασκαφικών τομών που διενήργησε εκεί το πανεπιστήμιο της Μινεσότα στα έτη 1969- 1973
Ο αρχαιολογικός χώρος των Νιχωρίων (στο μαύρο πλαίσιο) ανάμεσα στα χωριά Ριζόμυλο και Καρποφόρα στις δυτικές ακτές του Μεσσηνιακού κόλπου.




Printfriendly