Το Ραμοβούνι
Το Ραμοβούνι είναι μια σχετικά χαμηλή βουνοσειρά μήκους περίπου 3.5 χλμ. Αποτελεί παραφυάδα της Β πλευράς των Κοντοβουνίων και εκτείνετε σαν χερσόνησος με κατεύθυνση Ν- Β, στην ΝΑ πλευρά της μεγάλης ΒΔ πεδιάδας της Μεσσηνίας, την κοιλάδα του Σουλιμά. Μαζί με το απέναντι βουνό του Βασιλικού, στα Α., δημιουργεί ένα στένεμα πλάτους 1.5 χλμ. που στην ουσία είναι η Α πύλη εισόδου στην κοιλάδα.
Στην Ν πλευρά της βουνοσειράς υπάρχει η υψηλότερη και πιο απότομη κορυφή, το Περδικοβούνι (ή Μαλιαμάδα) υψ. 463μ. Το Περδικοβούνι ενώνεται με ράχη προς τα Β με την επόμενη κορυφή, τὸ Γκιαφαγκολέμι υψ. 413μ. Από το Γκιαφαγκολέμι η κορυφογραμμή του Ραμοβουνίου αρχίζει και χαμηλώνει, με μια σχετικά ήπια κλίση, και καταλήγει στην Β άκρη του, όπου υπάρχει λόφος ύψ. 280μ.
Στην Ν πλευρά της βουνοσειράς υπάρχει η υψηλότερη και πιο απότομη κορυφή, το Περδικοβούνι (ή Μαλιαμάδα) υψ. 463μ. Το Περδικοβούνι ενώνεται με ράχη προς τα Β με την επόμενη κορυφή, τὸ Γκιαφαγκολέμι υψ. 413μ. Από το Γκιαφαγκολέμι η κορυφογραμμή του Ραμοβουνίου αρχίζει και χαμηλώνει, με μια σχετικά ήπια κλίση, και καταλήγει στην Β άκρη του, όπου υπάρχει λόφος ύψ. 280μ.
Οι αρχαιολογικοί χώροι στο Ραμοβούνι
Ο πιό γνωστός αρχαιολογικός χώρος στην βουνοσειρά του Ραμοβουνίου είναι η σημαντική Προϊστορική ακρόπολη της Μάλθης, που βρίσκεται στον βορειότερο χαμηλό λόφο. Η ακρόπολη έκτασης 12 στρεμμάτων ανασκάφηκε από τον M.N. Valmin στην περίοδο 1929- 1934.[1] Την ίδια περίοδο ο Σουηδός αρχαιολόγος ανέσκαψε και τους δύο θολωτούς τάφους στις Δ παρυφές του Ραμοβουνίου, με διάμετρο ταφικού θαλάμου 6,85μ και 5,75μ. και χρονολόγηση στην ΥΕΙΙΙ περίοδο.[2] Σε μικρή απόσταση, στα Δ των θολωτών τάφων, ο Valmin ανέσκαψε το 1952 συγκρότημα από εργαστήρια αλλά και ιερό που χρονολογούνται στην Υστεροελλαδική, Υπομυκηναϊκή και Αρχαϊκή εποχή.[3] Στις Ν παρυφές του Περδικοβουνίου, στην θέση Μαυρολίμνα, κάποια Προϊστορικά κεραμικά αποτμήματα και υπολείμματα τοιχίων ίσως ανήκουν σε οικιστική θέση. Στην Α πλευρά του Ραμοβουνίου βρίσκεται το μνημείο του Θ. Κολοκοτρώνη και σε κοντινή απόσταση από αυτό ο Βυζαντινός ναός του Αγίου Στεφάνου.[4]
Στην Α πλευρά του Ραμοβουνίου τρείς πρόβουνοι, ύψους περίπου 350μ., προβάλουν προς τα Α, σε μήκος 700- 800μ. Ο Νοτιότερος πρόβουνος/ ράχη ονομάζεται "Κρίκι". Αμέσως στα Β προβάλλει ο δεύτερος πρόβουνος/ ράχη το "Λιαραμέϊκο". Ανάμεσα στις δύο ράχες, Κρίκι και Λιαμαρέϊκο, δημιουργείται ένας αμφιθεατρικός χώρος έκτασης περίπου 50 στρεμμάτων. Στὸν μυχὸ της έκτασης διαμορφώνεται ένα μικρὸ πλάτωμα, που ονομάζεται Λακαθέλα. Στο μεγαλύτερο μέρος της Λακαθέλας παρατηρούνται εκτεταμένα αρχαιολογικά κατάλοιπα, που υποδηλώνουν την ύπαρξη μιας σημαντικής θέσης.
Η αρχαιολογική θέση φαίνεται να διέφυγε της προσοχής του Μ.Ν. Valmin, αλλά και των Αμερικανών αρχαιολόγων William A. McDonald και Richard Hope Simpson οι οποίοι διενήργησαν έρευνες στις Προϊστορικές θέσεις της Μεσσηνίας την δεκαετία του '60. Αν και εντόπισαν Προϊστορικές θέσεις στο Κάστρο και τον Άγιο Ηλία στην περιοχή του Μίλα, 1.5 χλμ. στα Α, δεν φαίνεται ότι εντόπισαν την Λακαθέλα.
Στην Λακαθέλα ήταν γνωστή από παλιά η ύπαρξη μεγάλου όγκου κεραμικών αποτμημάτων, ενώ στα τέλη της δεκαετίας του '60 βρέθηκαν πρώιμα αρχαϊκά χάλκινα ειδώλια, ενός βοοειδούς, ενός ταύρου και ενός ίππου καθώς και ένας χάλκινος διπλός πέλεκας σε άριστη κατάσταση. Τα ευρήματα αυτά χρονολογούνται ανάμεσα στον -10ο και -8ο αιώνα.
Στην Λακαθέλα ήταν γνωστή από παλιά η ύπαρξη μεγάλου όγκου κεραμικών αποτμημάτων, ενώ στα τέλη της δεκαετίας του '60 βρέθηκαν πρώιμα αρχαϊκά χάλκινα ειδώλια, ενός βοοειδούς, ενός ταύρου και ενός ίππου καθώς και ένας χάλκινος διπλός πέλεκας σε άριστη κατάσταση. Τα ευρήματα αυτά χρονολογούνται ανάμεσα στον -10ο και -8ο αιώνα.
Η ανασκαφή Θ. Καράγιωργα
Η εύρεση των αρχαϊκών ειδωλίων παρότρυναν την αρχαιολογική υπηρεσία σε διενέργεια ανασκαφής, περιορισμένης κλίμακας, η οποία διεξήχθει από την Θεοδώρα Γ. Καράγιωργα[6] τον Σεπτέμβριο του 1971 εντὸς του αγρού του Γεωργίου Ζέρβα, στὸ κέντρο της Λακαθέλας.[7]
Η ανασκαφή αποκάλυψε πρώτα ένα μεγάλο τοιχίο σε μήκος 28μ. με κατεύθυνση Β- Ν. Ο τοίχος είναι κατασκευασμένος με πλακοειδείς λίθινους δόμους κατά ψευδοϊσόδομο τρόπο, έχει πλάτος 0.75μ. ενώ σώζεται σε ύψος τριών δόμων. Το μεγάλο επιμήκες αυτό κτίσμα πιθανόν να ήταν στοά εσωτερικού πλάτους 2.65μ. Η στοά αυτή ανήκει στους πρώιμους Ιστορικούς χρόνους.
Το παραπάνω κτίσμα εδράζεται πάνω σε στρώσεις μεγάλων και ακατέργαστων λίθων που ανήκαν σε εκτεταμένο και ισχυρό τεχνητό άνδηρο της -2ας χιλιετηρίδας.
Στα στρώματα κάτω από τα υπολείμματα του κτίσματος των Ιστορικών χρόνων αποκαλύφθηκε τμήμα κτηριακού συγκροτήματος της εποχής του χαλκού. Το κτήριο ήταν ισχυρής και επιμελημένης κατασκευής, ενώ βρέθηκαν απανθρακωμένα τα ξύλα της στέγης, που καταδεικνύει την βίαια καταστροφή του κτηριακού συγκροτήματος στο τέλος της εποχής του χαλκού.
Στα κατώτερα στρώματα της ανασκαφής βρέθηκαν κεραμικά αποτμήματα που ανήκουν στην Τελική Νεολιθική/ Χαλκολιθική, Πρωτοελλαδική και στην Μεσοελλαδική εποχή. Η κεραμική, ιδίως των Μεσοελλαδικών χρόνων φέρει ομοιότητες με την κεραμική της ίδια εποχής από την γειτονική ακρόπολη της Μάλθης.
Στην ΥΕΙIIΑ και Β περίοδο ανήκουν αποτμήματα αγγείων συμποσίου και τρία ειδώλια, ένα ανδρικό, ελλιπὲς, πιθανώτατα ἱππέως τῆς ΥΕΙΙΙΒ φάσεως, το κάτω ήμισυ γυναικείου, τύπου Φ της ΥΕΙIIΑ-Β φάσης καὶ ένα ακέφαλο γυναικείο ειδώλιο μὲ βραχίονες υποβαστάζοντας τους μαστούς, της ΥΕΙIIΑ-Β.
Πολλά κεραμικά αποτμήματα, κυρίως οικιακής χρήσεως, ανήκουν στην τελευταία περίοδο χρήσης του χώρου, την ΥΕΙΙΙΓ που δείχνουν ακμή στην περίοδο αυτή σε αντίθεση με την ακρόπολη της Μάλθης.
Σημαντικά είναι τα ευρήματα της Πρώιμης εποχής του Σιδήρου που βρέθηκαν στα ανώτερα στρώματα της ανασκαφής και χρονολογούνται από την Πρώιμη Γεωμετρική περίοδο, -10ο αι μέχρι και των Πρώιμων Αρχαϊκών, -8ος αι., όπως χάλκινα και πήλινα ειδώλια Βοοειδών, Ταύρων, Ίππων αλλά και ανδρικών μορφών του τύπου "πολεμιστού" ή "ἱππηλάτου". Τα ειδώλια αυτά φαίνεται να προέρχονται από τοπικό εργαστήριο. Τα παραπάνω ειδώλια έχουν ξεκάθαρα αναθηματικό/ λατρευτικό χαρακτήρα και δείχνουν σχεδόν με σιγουριά την ύπαρξη Ιερού στην θέση, στους πρώιμους Ιστορικούς χρόνους,
Στην ράχη Κρίκι και πέριξ του χωματόδρομου υπάρχουν αρκετά κεραμικά αποτμήματα. Η Θ. Καράγιωργα αναφέρει ότι η κεραμική στην ράχη είναι των ιστορικών χρόνων, ενώ παλαιότερα είχαν βρεθεί εκεί, σύμφωνα με πληροφορίες ντόπιων, κιβωτιόσχημοι τάφοι μετὰ πηλίνων κτερισμάτων. [11]
Μετά την ράχη Κρίκι ένας χωματόδρομος διασχίζει το μέσον της μεγάλης αμφιθεατρικής πλαγιάς της Λακαθέλας, φτάνοντας μέχρι τα ριζά της απέναντι ράχης, του Λιαραμέϊκου. Στο μέσον περίπου της πλαγιάς και κάτω, Α, του χωματόδρομου υπάρχει πλάτωμα με υπολείμματα ισχυρού τοίχους, που προφανώς είναι το σημείο της ανασκαφής της Θ. Καράγιωργα.
Στην υπόλοιπη πλαγιά, πάνω και κάτω από τον χωματόδρομο και από την μιά Ράχη μέχρι την άλλη, παρατηρούνται σχεδόν παντού υπολείμματα τοιχίων και κατασκευών. Σε ολόκληρο τον αρχαιολογικό χώρο παρατηρείτε πληθώρα κεραμικών αποτμημάτων. Κάποια αποτμήματα αγγείων και κεραμίδων φαίνονται να ανήκουν στους ιστορικούς χρόνους, ενώ άλλα αποτμήματα θα πρέπει να χρονολογηθούν στην προϊστορική εποχή.
Τα υπολείμματα των κατασκευών συνεχίσουν και στην Ν πλαγιά του Λιαραμέϊκου φτάνοντας σχεδόν μέχρι την κορυφή της ράχης. Στην κορυφή της ράχης δημιουργείται ένα πλάτωμα 10 στρεμμάτων περίπου όπου επίσης παρατηρούνται κατάλοιπα κατασκευών. Αναφέρονται τα ερείπια μονόκλιτου αψιδωτού χριστιανικού ναΐσκου[11] και κάποιων συλημένων τάφων πιθανότατα χριστιανικών.
Η ανασκαφή αποκάλυψε πρώτα ένα μεγάλο τοιχίο σε μήκος 28μ. με κατεύθυνση Β- Ν. Ο τοίχος είναι κατασκευασμένος με πλακοειδείς λίθινους δόμους κατά ψευδοϊσόδομο τρόπο, έχει πλάτος 0.75μ. ενώ σώζεται σε ύψος τριών δόμων. Το μεγάλο επιμήκες αυτό κτίσμα πιθανόν να ήταν στοά εσωτερικού πλάτους 2.65μ. Η στοά αυτή ανήκει στους πρώιμους Ιστορικούς χρόνους.
Το παραπάνω κτίσμα εδράζεται πάνω σε στρώσεις μεγάλων και ακατέργαστων λίθων που ανήκαν σε εκτεταμένο και ισχυρό τεχνητό άνδηρο της -2ας χιλιετηρίδας.
Στα στρώματα κάτω από τα υπολείμματα του κτίσματος των Ιστορικών χρόνων αποκαλύφθηκε τμήμα κτηριακού συγκροτήματος της εποχής του χαλκού. Το κτήριο ήταν ισχυρής και επιμελημένης κατασκευής, ενώ βρέθηκαν απανθρακωμένα τα ξύλα της στέγης, που καταδεικνύει την βίαια καταστροφή του κτηριακού συγκροτήματος στο τέλος της εποχής του χαλκού.
Στα κατώτερα στρώματα της ανασκαφής βρέθηκαν κεραμικά αποτμήματα που ανήκουν στην Τελική Νεολιθική/ Χαλκολιθική, Πρωτοελλαδική και στην Μεσοελλαδική εποχή. Η κεραμική, ιδίως των Μεσοελλαδικών χρόνων φέρει ομοιότητες με την κεραμική της ίδια εποχής από την γειτονική ακρόπολη της Μάλθης.
Στην ΥΕΙIIΑ και Β περίοδο ανήκουν αποτμήματα αγγείων συμποσίου και τρία ειδώλια, ένα ανδρικό, ελλιπὲς, πιθανώτατα ἱππέως τῆς ΥΕΙΙΙΒ φάσεως, το κάτω ήμισυ γυναικείου, τύπου Φ της ΥΕΙIIΑ-Β φάσης καὶ ένα ακέφαλο γυναικείο ειδώλιο μὲ βραχίονες υποβαστάζοντας τους μαστούς, της ΥΕΙIIΑ-Β.
Πολλά κεραμικά αποτμήματα, κυρίως οικιακής χρήσεως, ανήκουν στην τελευταία περίοδο χρήσης του χώρου, την ΥΕΙΙΙΓ που δείχνουν ακμή στην περίοδο αυτή σε αντίθεση με την ακρόπολη της Μάλθης.
Σημαντικά είναι τα ευρήματα της Πρώιμης εποχής του Σιδήρου που βρέθηκαν στα ανώτερα στρώματα της ανασκαφής και χρονολογούνται από την Πρώιμη Γεωμετρική περίοδο, -10ο αι μέχρι και των Πρώιμων Αρχαϊκών, -8ος αι., όπως χάλκινα και πήλινα ειδώλια Βοοειδών, Ταύρων, Ίππων αλλά και ανδρικών μορφών του τύπου "πολεμιστού" ή "ἱππηλάτου". Τα ειδώλια αυτά φαίνεται να προέρχονται από τοπικό εργαστήριο. Τα παραπάνω ειδώλια έχουν ξεκάθαρα αναθηματικό/ λατρευτικό χαρακτήρα και δείχνουν σχεδόν με σιγουριά την ύπαρξη Ιερού στην θέση, στους πρώιμους Ιστορικούς χρόνους,
Η θέση φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε μέχρι τον -6ο αι.. μέχρι την περίοδο έναρξης των Μεσσηνιακών πολέμων.
Ναός Ποσειδώνα
Τα λατρευτικά ειδώλια των πρώιμων ιστορικών χρόνων, βοοειδών, ταύρων και κυρίως ίππων σχετίζονται με την Λατρεία του Ποσειδώνα. Τα ευρήματα αυτά μαζί με την ύπαρξη μεγάλης στοάς υποδηλώνουν την ύπαρξη Ιερού του Ποσειδώνα της πρώιμης εποχής του Σιδήρου. [8]
Γνωρίζουμε από τις πινακίδες Γραμμικής Β αλλά και από τα Ομηρικά έπη, ότι στους Μυκηναϊκούς χρόνους η λατρεία του Ποσειδώνα ήταν πάρα πολύ σημαντική και διαδεδομένη στην περιοχή της Μεσσηνίας και Τριφυλίας.
Η λατρεία του Θεού συνεχίστηκε από τους Προϊστορικούς χρόνους και στους Ιστορικούς όπως καταφαίνεται και σε άλλα ιερά της Μεσσηνίας και Τριφυλίας, όπως στα Ακοβίτικα[9] και το Κλειδί.[10]
Δεν θα πρέπει να θεωρείτε τυχαία η ίδρυση του Ιερού των ιστορικών χρόνων της Λακαθέλας, πάνω σε αρχαιότερα και σημαντικά Μυκηναϊκό κτηριακό συγκρότημα. Το πιό πιθανό είναι στην θέση να υπήρχε Προϊστορικό Ιερό του Ποσειδώνα και μάλιστα από την Πρωτοελλαδική εποχή.
Η Λακαθέλα 2026
Από την εθνική οδό Καλό Νερό- Αλλαγή στρίβουμε Ν στον δρόμο προς την Μάλθη. Ακολουθώντας την Δ πλευρά του Ραμοβουνίου, μετά 3.5χλμ. περίπου στρίβουμε Α προς Μίλα. Μετά από 500μ. περίπου ένας χωματόδρομος οδηγεί προς Β και ακολουθεί τις Α πλαγιές του Περδικοβουνίου και φτάνει στις απαρχές του αρχαιολογικού χώρου στην ράχη "Κρίκι". Ο χωματόδρομος βρίσκεται σε μέτρια κατάσταση.Στην ράχη Κρίκι και πέριξ του χωματόδρομου υπάρχουν αρκετά κεραμικά αποτμήματα. Η Θ. Καράγιωργα αναφέρει ότι η κεραμική στην ράχη είναι των ιστορικών χρόνων, ενώ παλαιότερα είχαν βρεθεί εκεί, σύμφωνα με πληροφορίες ντόπιων, κιβωτιόσχημοι τάφοι μετὰ πηλίνων κτερισμάτων. [11]
Μετά την ράχη Κρίκι ένας χωματόδρομος διασχίζει το μέσον της μεγάλης αμφιθεατρικής πλαγιάς της Λακαθέλας, φτάνοντας μέχρι τα ριζά της απέναντι ράχης, του Λιαραμέϊκου. Στο μέσον περίπου της πλαγιάς και κάτω, Α, του χωματόδρομου υπάρχει πλάτωμα με υπολείμματα ισχυρού τοίχους, που προφανώς είναι το σημείο της ανασκαφής της Θ. Καράγιωργα.
Στην υπόλοιπη πλαγιά, πάνω και κάτω από τον χωματόδρομο και από την μιά Ράχη μέχρι την άλλη, παρατηρούνται σχεδόν παντού υπολείμματα τοιχίων και κατασκευών. Σε ολόκληρο τον αρχαιολογικό χώρο παρατηρείτε πληθώρα κεραμικών αποτμημάτων. Κάποια αποτμήματα αγγείων και κεραμίδων φαίνονται να ανήκουν στους ιστορικούς χρόνους, ενώ άλλα αποτμήματα θα πρέπει να χρονολογηθούν στην προϊστορική εποχή.
Τα υπολείμματα των κατασκευών συνεχίσουν και στην Ν πλαγιά του Λιαραμέϊκου φτάνοντας σχεδόν μέχρι την κορυφή της ράχης. Στην κορυφή της ράχης δημιουργείται ένα πλάτωμα 10 στρεμμάτων περίπου όπου επίσης παρατηρούνται κατάλοιπα κατασκευών. Αναφέρονται τα ερείπια μονόκλιτου αψιδωτού χριστιανικού ναΐσκου[11] και κάποιων συλημένων τάφων πιθανότατα χριστιανικών.
Αναφέρεται επίσης και η φερόμενη ως «κολυμβήθρα τοῦ Κολοκοτρώνη», μια μεγάλη ασβεστολιθική κυκλική πλάκα με εγκοπή στο κέντρο, διαμ. 0.40μ. και η οποία προέρχεται από αρχαίο κτίσμα. Επίσης ένα ποιμνιοστάσιο στην θέση του πλατώματος φαίνεται να έχει κατασκευαστεί από αρχαία αρχιτεκτονικά κατάλοιπα.
Από τα παραπάνω γίνεται εμφανές ότι και το πλάτωμα κορυφής του πρόβουνου/ ράχης του Λιαραμέϊκου αποτελούσε μέρος της αρχαιολογικής θέσης της Λακαθέλας και θα πρέπει να ήταν η ακρόπολη.
Η ακρόπολη ήταν φυσικά οχυρή και είχε καταπληκτική θέα προς ανατολικά μέχρι την ΒΑ πεδιάδα της Μεσσηνίας, το Στενυκλαρικό πεδίο, ενώ ήλεγχε και το στενό πέρασμα προς την κοιλάδα του Σουλιμά. Προς Β είχε άμεση οπτική επαφή με την ακρόπολη της Μάλθης αλλά και μεγάλο μέρος της κοιλάδας του Σουλιμά. Η ακρόπολη, δια μέσου της ράχης, είχε εύκολη πρόσβαση στην κορυφογραμμή του Ραμοβουνίου και στην προϊστορική ακρόπολη της Μάλθης, που βρισκόταν σε απόσταση περίπου 2χλμ.
Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα στην πλαγιά της Λακαθέλας φαίνεται να έχουν έκταση περίπου τα 25 στρέμματα, ενώ αν προσθέσουμε και την ακρόπολη η συνολική έκταση του αρχαιολογικού χώρου προσεγγίζει τα 40 στρέμματα.
Η μεγάλη έκταση των καταλοίπων δείχνουν την ύπαρξη ενός σημαντικού αρχαιολογικού χώρου. Η ανασκαφή της Θ. Καράγιωργα έδειξε ότι η θέση ήταν σε χρήση από την Τελική Νεολιθική/ Χαλκολιθική, στους Πρωτοελλαδικούς, Μεσοελλαδικούς χρόνους και την Υστεροελλαδική περίοδο. Στην Υστεροελλαδική περίοδο χτίστηκαν μεγάλα και ισχυρά άνδηρα καθώς και μεγάλα κτηριακά συγκροτήματα. Στην θέση υπήρχε πιθανότατα και Προϊστορικό Ιερό του Ποσειδώνα. Στο τέλος της Μυκηναϊκής εποχής η θέση φαίνεται να καταστρέφεται, ενώ από τον -10ο αι. επαναχρησιμοποιείτε μέχρι την περίοδο των Μεσσηνιακών πολέμων.
Ωστόσο τα παραπάνω συμπεράσματα καλύπτουν ένα μικρό τμήμα της θέσης αφού η ανασκαφή Θ. Καράγιωργα ήταν περιορισμένη σε έκταση.
Η χρονολόγηση της υπόλοιπης θέσης, όπου υπάρχουν παντού αρχιτεκτονικά κατάλοιπα καθώς και κεραμική των Προϊστορικών αλλά και Ιστορικών χρόνων, φαντάζει πολύ δύσκολη χωρίς συστηματική έρευνα.
Ποια ήταν η συνολική έκταση της θέσης στους Προϊστορικούς χρόνους; Αν κρίνουμε από την γειτονική ακρόπολη της Μάλθης, αλλά και την γύρω περιοχή, η εγκατάσταση στην Λακαθέλα θα πρέπει να ήταν περιορισμένη στην Πρωτοελλαδική εποχή ενώ θα πρέπει να σημειώθηκε ακμή στους Μεσοελλαδικούς χρόνους, η οποία θα έφτασε στο απόγειό της στην Υστεροελλαδική περίοδο όταν κτίστηκαν τα ισχυρά άνδηρα. Αν η εγκατάσταση των Υστεροελλαδικών χρόνων κάλυπτε όλη την έκταση της θέσης μαζί με την ακρόπολη, τότε έχουμε με μιά πάρα πολύ σημαντική προϊστορική θέση.
Το ίδιο ερώτημα τίθεται και για την έκταση της θέσης στους πρώιμους ιστορικούς χρόνους, -10ο έως -6ο αι. Την εποχή αυτή χτίστηκε σημαντικό ιερό, ενώ θα πρέπει να ήταν και σημαντική οικιστική θέση, χωρίς ωστόσο να μπορούμε να καθορίσουμε την έκτασή της. Η ανασκαφέας Θ. Καράγιωργα αναφέρει:"Πάντως ἀπὸ τοῦ -9ου αἰ. μέχρι τοῦ τέλους τῶν ἀρχαϊκῶν χρόνων ἡ ἰδία θέσις ἀπετέλεσε χῶρον δημοσίας ζωῆς, ἀσφαλῶς θρησκευτικῆς, πιθανῶς δὲ καὶ πολιτικῆς. Τὸ γεγονὸς τοῦτο᾿ ἐν συσχετισμῷ πρὸς τὴν παράλληλον ἐγκατάλειψιν τῆς Μάλθης, καθιστᾷ πιθανὴν τὴν ἐκδοχὴν ὅτι εἰς τὴν Λακαθέλαν εἶχε μεταφερθῆ τὸ Δώριον τῶν ἱστορικῶν χρόνων. Ο ἐρευνηθεὶς χῶρος ἔδειξεν ὅτι ἡ ἐκεῖ ἐγκατάστασις ἦτο ἐν ἀκμῇ κατὰ τοὺς χρόνους τῶν πρώτων μεσσηνιακῶν πολέμων."
Πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα σχετικά με την πάρα πολύ σημαντική αρχαιολογική θέση στην Λακαθέλα, η οποία δυστυχώς μετά την ανασκαφή του 1971 παραμένει στην λήθη.
"Αριστομένης ο Μεσσήνιος"
[1] Ο Αρχαιολογικός Χώρος Μάλθης, Μεσσηνία. "Αριστομένης ο Μεσσήνιος" (online)
[2] Οι θολωτοί τάφοι της Μάλθης. "Αριστομένης ο Μεσσήνιος" (online)
[3] Θέση "Γούβες" Μάλθη: Η ανασκαφή Μ. Ν. Βαλμίν 1952. "Αριστομένης ο Μεσσήνιος" (online)
[4] Ραμοβούνι: Μνημείο Θ. Κολοκοτρώνη και ο Βυζαντινός ναός του Αγίου Στεφάνου. "Αριστομένης ο Μεσσήνιος" (online)
[5] Αρχαιολογικό Δελτίο 24, 1969, B1, σ.144: Ακέραιον χαλκούν ειδώλιον ταύρου, αρχαϊκών χρόνων, ύψ. 0,045 και μήκ. 0,075 μ. Ευρέθη εις θέσιν Μίλα Μεσσηνίας (Πίν. 142 α). Τὰ ἀρχαῖα φυλάσσονται εἰς τὸ Μπενάκειον Μουσετον Καλαμάτας καταγεγραμμένα ὑπάθξ. ἀριθ. 747, 748, 749, 758.
[6] Θεοδώρα Γ. Καράγιωργα: Βλέπε βιογραφικό (online)
[7] Θεοδώρα Γ. Καράγιωργα: Ανασκαφή περιοχής Αρχαίου Δωρίου. Αρχαιολογική Εφημερίς. 1972. Σελ: 12-20 (online)
[8] Ελένη Μαράντου: "Θεότητες, λατρεία και χωροθεσία λατρευτικών τόπων στην κεντρική και νότια Πελοπόννησο" (online)
[9] Π. Θέμελης: Ιερόν Ποσειδώνος εις Ακοβίτικα Καλαμάτας Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών, Έτος Β΄, τεύχος 3, 1969
[10] "Αριστομένης ο Μεσσήνιος". Το Προϊστορικό Ιερό του Ποσειδώνα στο Κλειδί Τριφυλίας. (online)
[11] Θεοδώρα Γ. Καράγιωργα: Ανασκαφή περιοχής Αρχαίου Δωρίου. Σημ. 8
